۴/۱۵/۱۳۹۲
به بهانه نمایش «یرما»
۳/۰۶/۱۳۹۲
نگاهی به نمایش لابیرنت: «تجربه محدود آزادی در چرخه باطل زندگی»
۳/۱۷/۱۳۹۱
نگاهی به نمایش «مدهآ»
۸/۲۳/۱۳۹۰
با بهانه نگاهی دیگر به «ایوانف»
در صحنه ابتدایی نمایش، «ایوانف» در حال گوش کردن به یک نوار آموزش زبان است که متن ترجمه شده آن بر روی صحنه نمایش داده میشود. گوینده دارد دلایل مزیت آموزش زبان را توضیح میدهد. میگوید فرض کنید به کشور جدیدی وارد شدهاید و مثلا میخواهید با یک راننده تاکسی حرف بزنید. دیالوگهایش دقیقا در خاطرم نیست اما از تصور برقراری ارتباط با انسانهای بیشتر سخن میگوید. تصور وسوسهانگیزی است اما در طول نمایش به حقیقت دیگری میرسیم.
در دنیای «ایوانف» به نظر میرسد که هیچ کس، هیچ کس را درک نمیکند. ایوانف آشکارا به دکتر همسرش این را میگوید. یا در پرده سوم منطق ساده «ساشا» برای آنقدر عجیب و غیرقابل درک استکه میگوید «دارم ازت میترسم». به نظر میرسد «مارتا» و «کنت» هم مشکل مشابهی دارند که نمیتوانند با یکدیگر ارتباط برقرار کنند. مارتا نمیتواند آنچه را که آزارش میدهد به کنت بفهماند و در این راه «همزبانی» هم دردی از او درمان نمیکند. پیش از این حتی در پرده نخست هم دیدهایم که «آنا» اصرار دارد که «دکتر» نمیتواند «بفهمد». اشاره او به برداشت متفاوت از شخصیت ایوانف است. همان برداشتی که در سه پرده بعدی مشخص میشود که واقعا ناقص بوده است.
خلاصه اینکه دیالوگ ابتدایی نمایش از جانب نوار آموزش زبان به نظر باور خامی میرسد که تلخی واقعیت آن را به سخره میگیرد. شاید ایوانف به همین باور خام دل بسته بود و به همین امید در تمامی طول اجرا «هدفن»ها را از گوشش بر نداشت. شاید هم میخواست بگوید او همواره در تلاش برای رفتن از این دنیایی است که در آن هیچ کس را نمیفهمد به دنیای دیگری که شاید بتوان در آن با مردم ارتباط برقرار کرد.
پینوشت:
- به گمانم نمیشود در این مورد حرف زد و یادی از جناب مولوی نکرد:
همزبانیها اگر شیرینتر است -- همدلی از همزبانی بهتر است
۸/۲۰/۱۳۹۰
نگاهی به نمایش «ایوانف»

«ایوانف» به روایت «حسن معجونی» ساده و عریان است. بیپرده هسته و کانون داستان را با شما در میان میگذارد. حاشیه و زایدهای در کار نیست. نمایش نزدیک به سه ساعت به طول میانجامد، اما در تمام مدت بر روی مرکز ثقل خود باقی میماند و مخاطبش را نیز بر روی صندلی میخکوب میکند. میخواهیم ببینیم که «زمینیها چرا عذاب وجدان نمیگیرند»؟ آنها خیانت میکنند؛ دروغ میگویند و یا دست کم پرده پوشی میکنند. سودجو هستند و منفعت طلب. خودخواهاند و پیمان شکن. کلامشان استوار نیست و بر سر عهدی که میبندند نمیمانند. حرفشان اعتباری ندارد. امروز وعده میدهند و فردا منکر میشوند. رنگ عوض میکنند. خودشان همان کاری را میکنند دیگران را از انجامش پرهیز دادهاند و حیرت انگیز اینکه در تمام این مدت «عذاب وجدان نمیگیرند»!
شخصیتهای داستان ایوانف آنچنان گسترده و متنوع هستند که وقتی کلیت رفتارشان یکی میشود و در نهایت همهشان به بازیگران یک قاعده نانوشته بدل میشوند، بیننده ناچار میشود اعتراف کند «در این بازی تنها خود ایوانف ساز ناکوک است». اما مگر ایوانف چه کرده که اینگونه در این جهان بیگانه محسوب میشوند؟ ایوانف موجود عجیبی نیست. او انسانی است با تمامی ضعفها و قوتهای شناخته شده و قابل انتظار. او هم عاشق میشود. گذشت ایام از عشق آتشین پیشین ملولش میکند. دروغ میگوید. خیانت میکند. شکست میخورد. رفاقت میکند و انسانیت به خرج میدهد، اما در تمام مدت یک گوهره درونی را حفظ میکند که گویی در وجود هیچ یک از اطرافیانش یافت نمیشود: «ایوانف عذاب وجدان میگیرد».
داستان ایوانف، محکمه بازخواست در مورد وجدان نیست. هیچ کس پیشاپیش محکوم نمیشود. اساسا محکومیتی در کار نیست. هر کس منطق خودش را دارد. به همه فرصت دفاع داده میشود و به نظر میرسد که مشکل خیلی سادهتر از این حرف هاست: «آنها تنها از منطقهای متفاوتی پیروی میکنند». دست کم در یک پرده «ساشا» نمایندهای میشود تا از این منطق متفاوت دفاع کند. او عذاب وجدان نمیگیرد. چرا باید بگیرد؟ چرا باید مسوول رخ دادهایی باشد که خود را در وقوع آنها سهیم نمیداند؟ اینکه ایوانف در زمان دیگری و در شرایط دیگری با «آنا» ازدواج کرده به او مربوط نیست. او نقشی در این ماجرا نداشته پس اگر امروز عاشق ایوانف شده و او را به خلوت خود کشیده است دلیلی ندارد که از «آنا» شرمگین باشد. «لبدف»، «مارتا» و حتی «بورکین» هم در شرایط متفاوتی از خود دفاع میکنند. همه به ظاهر منطق پذیرفتهشده خودشان را دارند، اما یک جای کار ایرادی دارد و این همان چیزی است که «ایوانف» آن را درک نمیکند.
دنیای ایوانف دنیای وارونهای نیست. این حقیقت مداوم و هر روزه زندگی ماست. مسئله این است که وقتی این بدیهیات رایج را معجزه نمایش پیش چشمانمان میآورد، خودمان را هم به حیرت و شگفتی میاندازد. این به راستی خود ما هستیم. مایی که هر چه میکنیم «عذاب وجدان نمیگیریم» . دنیای «توجیه» . دنیای استدلال و حرافی و سفسطه و سرپوش. دنیای آسمان و ریسمان بافتن تا هر زشتی و پلشتی را گوارا و قابل هضم کنیم و در نهایت همچنان «عذاب وجدان» نگیریم. ما مسوول هیچ چیز و هیچ کس نیستیم. ما فقط خودمان هستیم. خودی که در جهان دست پرورده خود مدام زجر میکشد و شکنجه میشود، اما هر عذابی را هم که تجربه کند، قطعا بابت این دنیای تیرهای که خود ساخته، «عذاب وجدان» نمیگیرد.
پی نوشت:
گفت و گویی با کارگردان نمایش را از اینجا+ بخوانید و مجموعهای از تصاویر آن را از اینجا+ ببینید.
۵/۱۸/۱۳۹۰
نگاهی به نمایش «آقای اشمیت کیه؟»
۳/۱۹/۱۳۹۰
نگاهی به نمایش «خانمچه و مهتابی»
کم پیش میآید که یک نمایش دو ساعته حوصله شما را سر نبرد، اما «خانمچه و مهتابی» من را خسته نکرد. نمایش خوبی بود که من خوشم آمد، اما نکته خاصی نداشت که تاثیر ماندگاری داشته باشد. شاید اصلا چنین قصدی هم در کار نبود. به هر حال احتمالا همین باعث شد که تقریبا پس از یک ماه از دیدن نمایش به ذهنم رسید چند خطی در موردش بنویسم. حدس میزنم این روزها آخرین روزهای اجرا باشد و حیف است در حد یک توصیه ساده به نمایش اشاره نشود.ظاهر نمایش روایت یک درد مشترک زنانه بود که در سه نسل متفاوت به تصویر کشیده میشد. «نازایی» یک بهانه بود برای اشاره به دردهایی که زنان این سرزمین طی سالهای پیاپی تجربه کردهاند و هرچند ظاهرشان تغییر کرده اما باطن درد همچنان مشترک و پابرجاست. با این حال من فکر نمیکنم که این نمایش نگاهی یکسویه به دردمندی زنان داشته باشد. در واقع «خانمچه و مهتابی» از نظر من نمایشی مردستیز نبود که بخواهد زنان را قربانیان ابدی جامعه بداند. با کمی چرخش نگاه به خوبی میتوان از قبل همین روایت، به دردهایی رسید که مردان را هدف قرار داده اند. شاید لایه نخستین نمایش تنها تصویرسازی از قربانی شدن زنان باشد، اما تمام مردان نمایش نیز خود قربانیان همین جامعه هستند. به صورت خلاصه طرفین این روابط هر دو قربانی شرایط اجتماعی بودند، هرچند خودشان نمیتوانستند ریشه مشکل را به درستی پیدا کنند.
شیوه اجرا و بازیها هم به نظر من مناسب بود. نمایش پر از دکور و رنگ بود و من این صحنه سازیها را دوست دارم. حتی آن ایده ساده که بخشی از دیالوگهای پرده بعدی را به پرده قبلی میکشاند هم جالب بود. خلاصه اینکه اگر میخواهید یک بعداز ظهر آرام را در سالن نمایش سپری کنید، خانجمچه و مهتابی گزینه مناسبی است.
۱۲/۱۸/۱۳۸۹
نگاهی به نمایش «ابرهای پشت حنجره»
«ابرهای پشت حنجره» تصویری است از کشاکش و به هم پیوستگی عشق و مبارزه. اینجا ما با دو تصویر از مردم مواجه هستیم. آنان که مبارزه را میخواهند برای زندگی و آنانی که زندگی را میخواهند برای عشق ورزیدن. لورکای بیرحم در به تصویر کشیدن این جدال به هیچ وجه جانب بیطرفی را نگه نمیدارد. او آشکارا عاشق زندگی است. او زندگی را و مبارزه را و آزادی را همه برای یک هدف میخواهد: عشق.
- ما برای چی داریم میجنگیم
- برای آزادی
- دوستش ندارم بدون تو
(از متن نمایشنامه)
لورکا ترسو است، اگر در حقیرانهترین تفسیر خود، مفهوم ترس را به پرهیز از مرگ و شیفتگی به زندگی خلاصه کنیم. لورکا ترسو است و من هم شیفته چنین ترس عاشقانهای هستم که زندگی را با تمام وجود فریاد میزند. با این حال ای بسا که حتی با چنین ترسی هم چارهای جز انتخاب مرگ نماند؛ آنگونه که برای لورکا نماند. زندگی دوست داشتنی است، اما معنایش تنها در زنده بودن خلاصه نمیشود. گاه باید مرد تا زندگی کرد. به مانند لورکا که شاعر شهید شد تا ابدی شود.
قهرمان داستان «ابرهای پشت حنجره» انقلابی سرشناس و مبارزی که توجه تمام کشور را به خود جلب کرده نیست. قهرمان داستان حتی آن عاشق دلسوخته هم نیست که برای خاطر معشوق سر از لاک خود بیرون میآورد و برخلاف منش همیشگی جانش را به خطر میاندازد. قهرمان لورکا تنها شخصیتی است که دیوانه وار عاشق زندگی است. عاشق عشق ورزیدن است. اهل بازیهای بزرگ نیست. زندگی را در مبارزه برای آزادی خلاصه نمیداند. اصلا آزادی را بدون عشق نمیخواهد. اما درست در لحظه نهایی، آنجا که همه چیز فرو پاشیده، امیدهایش ناامید شده و طعم خیانت را زیر زبانش چشیده، به ناگاه گویی علیه همه چیز سر به طغیان بر میدارد. به دور سرسامآور فساد و تباهی و خیانت و ابتذال در زندگی «نه» میگوید و با مرگ خود نشان میدهد که زندگی هنوز نمرده است. قهرمان داستان، خودِ خودِ لورکاست؛ «لورکای پیشگو»، که مرگ «لورکای شاعر» را سالها پیشتر به تصویر میکشد.
«ابرهای پشت حنجره» برای زندگی این روزهای ما حرفهای بسیاری دارد. شیرین، تلخ، شنیدنی و قابل تامل.
پی نوشت:
من از هر نظر «ابرهای پشت حنجره» را دوست داشتم. به عادت همیشگی میخواستم اینجا از خیلی جزییات حرف بزنم. از دکور نمایش. از بازیها و انتقادی که از به دیالوگ خوانی «مهدی پاکدل» عزیز دارم. با این حال ترجیح میدهم از این نمایش چیز بیشتری ننویسم. نمیخواهم طعم شیرینش را زیر زبان خودم تلخ کنم. «ابرهای پشت پنجره» برای من یک احساس خیلی خوب بود و تلاش میکنم این احساس را به همین شکل که هست نگه دارم.
۱۱/۱۱/۱۳۸۹
به بهانه نمایش «فانوسهای کور»
نمایشهای بسیاری بودهاند که از تماشایشان ناراضی باشم و ای بسا با بیرحمی تمام سختترین انتقادات را به آن ها وارد کنم. اما حساب «فانوسهای کور» از تمام آنها جدا است. اینجا دیگر بحث بر سر یک نمایش ضعیف نیست. اینجا مسئله تلفیق ابتذال با فاشیسم است. تلاشی برای تئوریزه کردن جنایت، توجیه تروریسم و از همه بدتر، دامن زدن به تنفر قومی و مذهبی، آن هم با ظرف و ابزار هنر، هرچند در مبتذلترین نمونه قابل تصورش. کم نبودهاند حکومتهایی که از هنر برای توجیه اهداف و سیاستهای خود سوءاستفاده کردهاند. نمونههای قابل توجهش را در حکومت نازیها بر آلمان و یا کمونیستها در شوروی میتوان یافت. اما در این موارد، اهداف سیاسی هرقدر هم که غیرانسانی بودند دست کم در بستر فریبندهای از هنر ارایه میشدند که قابل توجه بود و به سادگی نمیشد از کنارش گذاشت. با این حال «فانوسهای کور» حتی اگر چنین مضامین پلیدی را به همراه نداشت، باز هم آنچنان از لحاظ هنری مبتذل و سخیف بود که مخاطب حق داشت اجرای چنین نمایشی را توهین به شعور خود قلمداد کند.
در عنوان مطلب هم نوشتم که حرف من اینجا پرداختن به این نمایش نیست. دغدغه من خالی شدن عرصه نمایش از هنر شایستهای است که هم از آن انتظار میرود و هم توانایی و ظرفیت آن را دارد. طبیعی است که وقتی از ده اجرای موجود، دو اجرا («هدی گابلر» و «متولد 1361») توسط نیروهای امنیتی تعطیل شده و دستاندرکارانشان به پای میز بازخواست و محاکمه کشیده شوند، مجموعه باقی مانده نتواند کیفیت قابل قبولی داشته باشد. همین میشود که دستکم در حال حاضر از اجراهای مجموعه تیاتر شهر تنها «در خواب به سراغم آمد» است که توانسته خود را به مرز یک نمایش متوسط برساند و «خانه نمایش» که به صورت سنتی باید میزبان اجراهای عمیقتری باشد ابتذالی همچون «فانوسهای کور» را به روی صحنه میبرد.
تا زمانی که بحث بر سر دخالت چکمهپوشها باشد، حرفی نیست. کاری از دست اهالی هنر به تنهایی بر نمیآید و مشکل باید در جای دیگری پیگیری و مرتفع شود. اما آنچه من را نگران میکند دلسردی هنرمندان و خالی کردن عرصه هنر است. به باور من، بزرگترین مقاومتی که هنرمندان میتوانند برای حفظ روزنههای امید در عرصه هنر کشور از خود نشان دهند تلاش دوچندان و تولید محتوای هرچه بیشتر است. این اوج آمال و آرزوهای حاکمیت واپسگراست که هنرمندان به خواست و رای خود دست از کار بکشند تا بار سنگین فشار و سانسور را از دوش حاکمیت بردارند. سرخوردگی و ناامیدی از هرگونه فعالیت سازنده، گرد مسمومی است که دستگاه سیاه سانسور میپراکند و به گمان من هیچ پادزهری جز ارادههایی آهنین و باوری عمیق به پیروزی نهایی هنر ارزشمند بر ابتذال ترویجی ندارد. من تنها میتوانم امیدوار باشم که هر اثر توقیف شده با دو اثر ارزشمند دیگر جایگزین شود و در برابر هر گزندی که از تیغ سانسور وارد میشود، عمق و غنای بیشتر جبران مافات کند. باور کنیم که جامعه امروز ما بیش از هر زمان به چنین پشتوانههای ارزشمندی نیاز دارد تا از درون تهی نشده و فرو نریزد.
۱۱/۰۵/۱۳۸۹
نگاهی به نمایش «در خواب به سراغم آمد»
عاشقانه تراژیک جناب شکسپیر، دستمایه اولیه نمایش «در خواب به سراغم آمد» قرار گرفته است تا برداشتی متفاوت از این داستان ارایه کند. در این نمایش از اساس نیت «لارنس راهب» زیر سوال میرود و شک جایگزین آن میشود. شکی که رد پای آن را میتوان در نمایش نامه شکپیر نیز یافت. جایی که ژولیت پیش از نوشیدن معجون راهب تردید میکند که آیا این معجون به واقع او را به خواب خواهد برد و یا برای همیشه او را خواهد کشت؟ در واقع ژولیت شک میکند که لارنس راهب از ترس بر ملا شدن اجرای یک پیوند زناشویی پنهانی قصد کشتن او را دارد:
«... اگر این زهری باشد که راهب آن را زیرکانه در کار کرده تا مرا به کام مرگ فرستد چه؟ مگر او از این عروسی خاکسار خواهد شد، زان روی که پیشترک مرا با رومئو تزویج کرده است» (رومئو و ژولیت – ترجمه فواد نظیری – ص151)
شاید بتوان گفت «در خواب به سراغم آمد» تلاش میکند تا یکی از دوراهیهای نمایش شکسپیر را گرفته و از مسیر دیگری نمایش را ادامه دهد. با این حال من گمان میکنم این نمایش حتی بدون اطلاع از شاهکار جناب شکسپیر هم نمایش کاملی است و میتواند به خوبی با مخاطبش ارتباط برقرار کند؛ با این تفاوت که دستمایه اصلی نمایش به جای «عشق»، «تردید» است.
بازگشتهای زمانی و روایات گوناگون پدر روحانی از مرگ ژولیت میتواند زاییده پریشانحالیهای ذهن یک عاشق شکست خورده باشد. روایاتی که گاه ژولیت را در سیمای یک زن خائن ترسیم میکند و گاه در قامت زنی خانواده دوست که به دلیل قتل عموزادهاش نمیتواند ژولیت را ببخشد. تمامی این روایات را میتوان هزلیات ذهن عاشقی دانست که از معشوق دور افتاده و بیخبر است. هزلیاتی که در نهایت به وحشتناکترین کابوس ممکن بدل میشود و با مرگ عاشق پایان میپذیرد.
«در خواب به سراغم آمد» نمایشی دیالوگ محور است. تکیه اصلی بر دیالوگهایی است که به همان سبک شکسپیری نوشته شده و خوب هم از آب درآمده اند. با این حال گمان میکنم تمرکز بیش ازاندازه بر این دیالوگها، نمایش را از نظر اجرا دچار ضعف آشکاری ساخته است. بدین ترتیب تنها بازیگر نقش پدر روحانی است که احتمالا بنابر تجربه و یا تواناییهای شخصی، بیان آهنگین و زیبای دیالوگهایش را با بازی مناسب تکمیل میکند. اما بازیگران جوان رومئو و ژولیت، هر دو آشکارا از یافتن حرکات مناسب با دیالوگهایشان عاجز ماندهاند و این ضعفی است که به گمانم کارگردان اثر باید آن را پوشش دهد.
دکور نمایش نیز ساده و به نسبت خالی است که به نوعی احساس سردی و سکوت را به مخاطب انتقال میدهد. سردی و سکوتی که هم میتواند نشان گر کلیساهای عظیم عصر شکسپیری باشد و هم میتواند سردابه گورستانی را تداعی کند که آخرین میعادگاه رومئو و ژولیت شد. روی هم رفته من «در خواب به سراغم آمد» را دوست داشتم و از گوش دادن به شعرگونههایش لذت بردم.
۱۰/۳۰/۱۳۸۹
یک تغییر برای همخوانی در بخش های تیاتر و ادبیات
خلاصه اینکه کارکرد اولیه بخش تیاتر و بعدها ادبیات در «مجمع دیوانگان» را همین می دانستم و هنوز هم به این کارکرد اعتقاد دارم. با این حال گمان می کنم بتوان با همین وقت و انرژی یک کارکرد دیگر هم برای این بخش ها در نظر گرفت. پس از این به بعد تلاش می کنم که نمایش ها و کتاب هایی را که می خواهم در موردشان مطلب بنویسم دست کم یک هفته زودتر معرفی کنم. بدین ترتیب این امکان هم فراهم می شود تا دوستان دیگر هم در صورت تمایل به این آثار توجه کنند و پس از انتشار، آن ها هم نظرات احتمالا متفاوت خود را بیان کنند. گمان می کنم بدین ترتیب بتوان امیدوار بود که بحث بر سر این آثار گسترش بیشتری یابد. (شاید چیزی شود شبیه جلسات مشترک داستان خوانی اما به صورت مجازی و از راه دور)
برای شروع از حالا اعلام می کنم که هفته آینده در بخش ادبیات از رمان «به هادس خوش آمدید+» نوشته «بلقیس سلیمانی» خواهم نوشت. در بخش تیاتر چون معمولا در هفته بیش از یک نمایش می بینم و در این زمینه نظم چندان مشخصی ندارم، سعی می کنم روزهای چهارشنبه را برای تماشای تیاترهای از پیش اعلام شده تثبیت کنم. فقط امروز (پنج شنبه) به صورت یک انحراف از برنامه ساعت 18 نمایش «در خواب به سراغم آمد+» را در کارگاه نمایش می بینم تا بعد نمایش چهارشنبه هفته آینده را اعلام کنم.
پی نوشت:
اگر در زمینه تیاتر یا رمان و داستان مطلب می نویسید اما برای انتشار آن وبلاگی ندارید، مجمع دیوانگان مشتاقانه از انتشار آن استقبال می کند.
۱۰/۲۶/۱۳۸۹
آپولوژی
آپولوژی نمایشی 50 دقیقهای است که در محاکمه سقراط خلاصه میشود. کارگردان تمرکز خود را آنچنان بر شخصیت اصلی قرار داده که اساسا بجز او تنها یک شخص دادستان گاه و بیگاه بر روی صحنه حاضر میشود. با چنین سبکی از اجرا انتظار میرود دیالوگهایی که سقراط به تنهایی آنها را بر زبان میراند از آنچنان عمق و یا گیرایی ویژهای برخوردار باشند که مخاطب را به خود جذب کرده و بهانه قانع کنندهای برای اجرای نمایش محسوب شوند. با این حال آنچه از زبان سقراط شنیده میشود را به جرات میتوان از بان هر متهم دیگری که همین امروز در دادگاههای کشور به محکمه کشانده میشود سراغ گرفت. مجموعهای از استدلالهای سطحی که تنها هدفش اثبات بیپایه بودن تهمت کافری سقراط به خدایان یونان است. هیچ گونه ظرافتی در این دیالوگها به کار برده نشده و در پس آنها هیچ مفهوم عمیقی به مخاطب منتقل نمیشود. آنچنان که اگر در طول نمایش نام سقراط به صورت مداوم تکرار نشود بعید نیست که مخاطب خیلی زود فراموش کند که این سخنان را یک فیلسوف برجسته بر زبان میراند.
محاکمه سقراط کاملا بیفراز و نشیب به پایان میرسد و یا دست کم این چیزی است که در «آپولوژی» تصویر شده. برای مثال در نمایش «گالیله»، صرف استقامت اولیه وی بر ادعاهایش و سپس عقبنشینی او از ترس مرگ خودش به نوعی چالش و تغییر در روند محاکمه بدل شده بود که از نمونه مشابهش در آپولوژی هیچ خبری نیست. یک عده که معلوم نیست به چه دلیلی نسبت به سقراط کینه دارند او را متهم به کفر میکنند و از آنجا که این عده کاملا هم در اکثریت هستند سقراط به مرگ محکوم میشود. همین و همین و همین و همین. نمایش نه بار دراماتیکی دارد، نه بعدی فلسفی یافته و نه حتی هیچ علاقهای دارد که از ایده برگزاری یک دادگاه فرمایشی برای برقراری ارتباط با شرایط فعلی جامعه استفاده کند. (کاری که نمایش «گالیله» خیلی خوب انجام داد)
تنها ایده ابتکاری کارگردان استفاده از سه بازیگر (دو مرد و یک زن) برای اجرای همزمان نقش سقراط است. در آغاز نمایش این امید میرود که هر یک از این بازیگران نمایشگر جنبهای از شخصیت سقراط باشند. آنجا که یکی مشغول نقاشی است؛ دیگری کوزهگری میکند و آخری نجار است. با این حال چنین ایدهپردازی کارگردان در همین حد خلاصه میشود و خیلی زود این سه بازیگر با یکدیگر تلفیق میشوند. اندک دیالوگهای غیردلچسب نمایش را هر کدام یک بار تکرار کرده و جاهایشان را مدام با یکدیگر عوض میکنند تا دست آخر معلوم نشود این سه نفر شدن به چه کار نمایش میآید. در نهایت اینکه آپولوژی نه حرفی برای گفتن دارد و نه به کسی کمک میکند تا یک ساعت دلچسب را پشت سر بگذارد.
۱۰/۲۲/۱۳۸۹
با «اتوبان» خودتان را زجر بدهید
پی نوشت:
فقط برای خودم متاسفم که هیچگاه تصور نمیکردم روزی اینچنین در مورد تیاتر بنویسم.
۱۰/۱۵/۱۳۸۹
نگاهی به نمایش «آخرین نامه»
این یادداشت تقدیم میشود به «رفیق مادر»
نمایش روایتی است از سادهترین و پیشپا افتادهترین روابط میان رزمندگان جنگ در یک سنگر دیدبانی. یک شهروند «کرد» (از اهالی «مهران») که مسوول سنگر است. یک داوطلب 15 ساله که هیچ شباهتی با تصویر کلیشهای رزمنده بسیجی ندارد و در نهایت یک سرباز وظیفه از شمال کشور که روزهای پایان خدمت را سپری میکند. به نظر میرسد کارگردان ابایی ندارد تا برای تقویت تم طنز نمایش از برخی کلیشههای شناخته شده قومی، از جمله تضادهای یک «کرد» با یکی از اهالی شمالی کشور بهره بگیرد. با این حال نزدیک شدن به این کلیشهها نه تنها چندان برای مخاطب تکراری و آزار دهنده نیستند، که حتی میتوان گفت در چهارچوب نمایش مفید هم واقع شدهاند. نباید فراموش کرد که «آخرین نامه» بیش از آنکه با هدف کالبد شکافی اجتماعی و یا نقد فلسفی و سیاسی به روی صحنه رود، به قصد بازسازی یک تصویر ساده انسانی طراحی شده است. پس اگر ما هم بپذیریم به همان سادگی که داستان روایت میشود آن را ببینیم، آنگاه شاید توافق کنیم که چرا حتی کلیشه برتری نوجوان تهرانی (هم از نظر سوادی و هم از نظر نگاه اجتماعی) به دو شهروند شهرستانی آزار دهنده به نظر نمیرسد.
نمایش داستانپردازی ویژهای ندارد. قرار هم نیست که اتفاقی بیفتد، پس از فراز و فرود هم خبری نیست. کل نمایش در یک سطح و در بستری ثابت به پیش میرود. سه نفر در یک سنگر هستند. نوجوانی که به صورت داوطلب به جنگ آمده برای باقی ماندن اصرار دارد اما مسوول گروه اصرار دارد که او کمی سر به هواست و باید برگردد. نفر سوم که قرار بوده است جایگزین داوطلب نوجوان شود سرباز وظیفهای است که آخرین روزهای خدمت را میگذراند و برای بازگشت لحظهشماری میکند. نامهنگاری سرباز وظیفه با نامزد خود دستمایه نزدیک به یک ساعت شوخی و طنز نمایش قرار میگیرد و در نهایت با حمله نیروهای دشمن هر سه نفر از صحنه خارج و کشته میشوند.
تصویری که من گمان میکنم «آخرین نامه» آن را بازسازی کرده است و یا نوری گذرا بر آن تابانده، روایت لحظههای شاد و یا دغدغههای کوچک و پیش پا افتاده انسانهایی است که در یک قدمی مرگ قرار گرفتهاند اما به هیچ وجه به چنین حقیقت بزرگی نمیاندیشند. در واقع شخصیتهای نمایش هیچ کدام ابرقهرمانهای افسانهای تصویر شده در جنگ نیستند که از ویژیهای اخلاقی و یا روحی متفاوتی برخوردار باشند. اتفاقا از عامیترین و عادی ترین اقشار جامعه هستند و جنگ و سنگر دیدهبانی را نیز تنها بخشی از زندگی خود میدانند. آنها از گذشته خاطرات متفاوتی دارند. نگاههایشان در عین یکدستی و شباهت در سادگی، با یکدیگر متفاوت است و در نهایت برای آینده خود برنامهریزی میکنند. آنها هیچ چیز نیستند جز انسانهایی همانند خود ما، با این تفاوت بزرگ که در زمانی حساس در موقعیتی حساس قرار گرفتهاند و همین مسئله سبب میشود که حتی جان خود را از دست بدهند. این نگاه ساده و انسانی به مسئله جنگ و حاضران در آن، هرچند برای اولین بار نیست که مطرح میشود، اما به جرات میتوان گفت که در کشور ما قدمت زیادی ندارد و به باور من «آخرین نامه» یکی از نمونههای قابل توجه آن را به نمایش گذاشته است.
از سوی دیگر و درست در توازن با نگاه متفاوت نمایش به مسئله جنگ، دکور نمایش نیز تفاوت چشمگیری با دکور قابل پیشبینی در یک داستان جنگی دارد. در دکور نمایش از گونیهای شن خبری نیست. از خاک و چپیه و کلاهخود و قمقمه هم خبری نیست. اصولا از هیچ چیز دیگری هم خبری نیست، بجز تعداد زیادی ظروف فلزی یا همان «استانبولی» که جای همه چیز را پر کرده بودند. هم سنگر را بازی میکنند، هم دوربین، هم اسلحه، هم بیسیم و هم نامه! در عین حال تقسیم بندی شطرنجی صحنه نمایش با بهرهگیری از چندین ردیف از این ظروف فلزی، امکان بازسازی یک نوع حرکت شطرنجی را هم برای بازیگران فراهم آورده است و درست همانگونه که امکانات حرکتی هر یک از مهرههای شطرنج تمایز آنها را با دیگر مهرهها نشان میدهد، در این نمایش نیز سه نوع حرکت متفاوت به نوعی نشانگر ویژگیهای سه شخصیت متفاوت نمایش میشود.
مسوول «کرد» تنها از روی ظروفی حرکت میکند که به پشت قرار گرفته باشند. پس به نوعی بالاتر از دیگران راه میرود. شاید نمادی باشد از بلندپروازیهایش. یا تصوری که از جایگاه برتر خودش دارد. سرباز شمالی تنها پا را درون ظروفی قرار میدهد که به حالت معمول قرار گرفتهاند. گویی درون گیر و بندهای زندگی فرو میرود. نوجوان داوطلب هم پایش را روی ظروف نمیگذارد. قدم روی خاک میگذارد و از لابهلای آنها حرکت میکند. شاید نمادی باشد از روحیه متواضع و خاکی او (هرچند که نشانه مشخصی از این ویژگی در شخصیت او مشاهده نمیشود). با این حال گمان میکنم کارگردان چندان بر روی نقش ویژه حرکات بر روی این ظروف فکر نکرده و نتوانسته است ایده جالبی را که آغاز کرده به یک سرانجام مشخص برساند، چرا که برخی دخالتها در تغییر این ظروف و کاهش یا افزایش دامنه حرکتی یک بازیگر چندان قابل توجیه و یا تفسیر نیست.
در نهایت اینکه من «آخرین نامه» را همانگونه که بود دوست داشتم. با طنز شیرینش. با داستان سادهاش. با بازیهای متوسطش و با دکور ابتکاری و نورپردازی قابل توجهاش.
پینوشت:
نگاهی دیگر به نمایش را از اینجا بخوانید و مجموعهای از تصاویر آن را از اینجا ببینید.
«کافه مک ادم» را دیدم اما قبل از آنکه چیزی بنویسم اجرای نمایش به پایان رسید. گفتم اینبار کمی بجنبم. اجرای این نمایش جمعه همین هفته به پایان میرسد، پس اگر میخواهید یک ساعت آرام را با تجربه یک حس خوشایند پشت سر بگذارید، تعطیلات آخر این هفته سری به «خانه نمایش» بزنید.
۹/۲۹/۱۳۸۹
نگاهی به نمایش «آنفولانزای خوکی»
اما «آنفولانزای خوکی» نمایشی است کنایی با یک تم طنز. داستان دکتری است که مامور تحقیق بر روی یک بیماری مسری است که «آنفولانزای خوکی» نامیده میشود. این بیماری استعارهای است از نوعی بمباران رسانهای و تبلیغاتی که ذهن انسانها را هدف قرار داده و آنان را به نوعی از خود بیگانگی میکشاند و مشغول خود میسازد. به مرور این پزشک از همکاری در این پروژه تحقیقاتی پشیمان میشود چرا که هدف آن نه کمک به انسانهاٰ که به کنترل درآوردن آنها است.
دکور نمایش تنها از یک تخت پزشکی و تعدادی پردههای متحرک رایج در بیمارستان تشکیل شده که به صورت مداوم تصاویری بر روی آنها به نمایش گذاشته میشود. در واقع این تصاویر نقش پررنگی در طول نمایش دارند و حتی گاه مورد خطاب یکی از بازیگران قرار میگیرند. بازیگران محوری نمایش را پزشک، همسرش و منشی پروژه تشکیل میدهند که به مرور مشخص میشود این منشی مامور نظارت بر خود پزشک هم هست.
آغاز نمایش برای من دلچسب نبود. گمان میکنم خواسته یا ناخواسته، بازیگران در شروع نمایش تنها بر روی شوخیهای غالبا جنسی تمرکز کرده بودند که تا پایان نمایش هم ادامه داشت. در واقع این تمرکز بر روی طنز نمایش، دست کم تا بخش قابل از توجهی از اجرا همه توجه را به خود جلب میکند و سبب میشود تا اگر هم نشانههایی از استعاره این بیماری وجود دارد چندان به چشم بیینده نیاید. اما به مرور ورق بر می گردد و استعاره زیبای این بیماری همهگیر خودش را نمایان میکند. شاید از همان زمانی که پزشک با برداشتن عینکش به ناگاه تغییر لحن میدهد و برخلاف روال طنز عادی خود به صورت جدی خطاب به بینندگان توضیح میدهد: «وقتی گرفتاری بیشتر میشه، باید یکجوری سر مردم گرم بشه، یک چیزی که اونها رو به خودشون مشغول کنه». به گمانم درست همینجا است که تماشاگر، بجز لبخندهای پراکنده به شوخیهای اجرا، موضوع پرهیجانی برای جذب شدن به نمایش پیدا میکند. نمایش اصرار دارد که این «غفلت» و اسیر شدن به «خود مشغولی» کشنده است. بیماری مسری مورد علاقه برای حاکمان است و تنها راه مقابله با آن اراده افراد است. هرکس به بیماری خود آگاه شود و بخواهد که از آن رها شود بهبود مییابد و آنکس که نداند و یا در برابرش ناامید شود میمیرد. اساسا، ناامیدی یکی از علایم بروز و راههای شیوع این بیماری است.
شاید تحلیلی بیش از اندازه سیاست زدهای باشد؛ اما گاه به نظرم میرسد که ایده اولیه نمایش به دنبال ترور دو پزشکی شکل گرفته است که رد پایی از آنها در پرونده جنایات پس از کودتا و گزارشهای پزشکی قانونی دیده شده بود. حتی اگر هم این فرضیه چندان صحت نداشته باشد، اما نتیجه نمایش شباهت بسیاری به این ماجرا دارد. نمایش خیلی زود از قالب صرف شوخی خارج میشود و نشان میدهد که اتفاقا پیامی بسیار جدی و حتی هولناک با خود به همراه آورده است. بدین ترتیب میتوان ادعا کرد که مخاطب نه تنها به مرور بیشتر جذب نمایش میشود که حتی در بخشهای انتهایی آن نوعی احساس اضطراب و نگرانی را هم تجربه میکند. اضطرابی که نمایش به هیچ وجه آن را به بازی نمیگیرد و با قاطعیت تمام به پایانی تراژیک راهنماییاش میکند.
به گمانم جنبه استعاری «آنفولانزای خوکی» از یک نظر دچار فراز و فرود شدیدی میشود. یعنی در ابتدای نمایش همانگونه که گفتم چندان به چشم نمیآید. در میانههای اجرا به اوج خود میرسد، اما در بخش پایانی آنچنان صریح مورد تمرکز قرار میگیرد که دیگر نمیتوان از آن با عنوان «استعاره» یاد کرد. در واقع به نظر میرسد که کارگردان نمیتواند حد این استعاره را به درستی رعایت کند و با نزدیک شدن بیش از حد به موضوع، آن را به یک اشاره مستقیم بدل میکند. شاید بتوان تصور کرد که دغدغه دیده نشدن و یا ترس از نرساندن پیام اصلی در این اتفاق بیتاثیر نبوده است، اما به گمان من نمیتواند توجیه مناسبی باشد، چرا که باور دارم همانگونه که بیننده باید به تیاتر، به عنوان یک هنر و یک بستر انتقال مفاهیم احترام بگذارد، هنرمند نیز باید به درک مخاطب خود اعتماد داشته باشد.
در نهایت اینکه از یک سو گمان میکنم تشویق گرم و پر حرارت حضار در پایان اجرا از موفقیت آن خبر میدهد، هرچند که این نمایش آنچنان که مستحقش بوده است دیده نشده و توجهات را به خود جلب نکرده است. از دیگر سو، احتمال میدهم برای آن دسته از دوستانی که باور داشتند «نوشتن در تاریکی» بیش از حد درگیر اشارات مستقیم و بیپرده شده بود، «آنفولانزای خوکی» نمونه قابل توجهتری از واکنش فضای هنری به عرصه مه آلود سیاست کشور باشد.
۸/۲۰/۱۳۸۹
نگاهی به نمایش «نوشتن در تاریکی»
سوگواری در مرثیه ما
گاهی تنها باید سوگواری کرد؛ دست کم من اینگونه می اندیشم و با همین نگاه نیز «نوشتن در تاریکی» را می ستایم. نمایش، روایت گوشه ای از دردها و رنج هایی است که کودتا به ما تحمیل کرد. داستان خوش باوری های ما و رویاهای زیبایمان که چگونه در کابوس سیاه سرکوب و جنایت محو شد. روایت برازنده ترین جوانان این سرزمین که چگونه به دست جلاد سپرده شدند و در اعماق تیره سیاه چال ها جان باختند. سوگواری در اندوه آنان که می توانستند امروز کنار ما باشند، اما نیستند و ای وای بر ما اگر بر این زخم جانسوز گرد فراموشی بپاشیم.
من نه می دانم و نه علاقه ای به این پرسش دارم که «نوشتن در تاریکی» چگونه مجوز اجرا گرفته است؟ من تنها می خواهم به این فکر کنم که ما آنچنان بی شماریم که هیچ سرپوشی توان پنهان کردن همگی ما را ندارد. هر روز در گوشه ای و هربار به صورتی دست سبزی به علامت پیروزی بالا می رود؛ فریاد حق طلبانه ای بلند می شود و یا مرثیه ای در سوگ یاران دیروزمان به پا می شود. «نوشتن در تاریکی» زاده یکی از همین فرصت ها است که این بار بر صحنه نمایش جلوه یافته، پس به گمان من از همین دیدگاه نیز باید آن را بررسی کرد.
داستان از مناظره تاریخی موسوی و احمدی نژاد آغاز می شود. یک گروه شش نفره از تحریریه یک روزنامه محور اصلی داستان می شوند و در مورد مسایل گوناگون با هم «گفت و گو» می کنند. درست به موازات همین گفت و گوها، بیننده می تواند نتیجه کار را ببیند؛ در ازای هرپرده از ماجراهای جمع شش نفره که بخش عمده ای از آن به پیش از انتخابات باز می گردد، یک پرده به بازجویی یکی از اعضای گروه پس از کودتا اختصاص می یابد. این تناوب تا بدانجا پیش می رود که دو بخش نمایش در ماجرای کشته شدن خبرنگار بازداشت شده به هم می رسند.
داستان نمایش هیچ چیز نیست بجز روایت بخشی از اتفاقاتی که بسیاری از ما به یاد داریم و یا طی یک سال گذشته خوانده و شنیده ایم. بحث ها و جدل ها نه تنها ویژگی و عمق خاصی ندارند که گاه سطحی و شعارگونه هم به نظر می آیند؛ به ویژه زمانی که اختلاف بر سر ساعت حرکت گروه، صحنه ای می شود برای ترسیم الفبای دموکراسی و تقابل رای اکثریت و حقوق اقلیت. با این حال اگر بپذیریم که هدف نمایش، بر روی صحنه بردن یک بحث فلسفی و یا آموزش دموکراسی نیست، آنگاه راحت تر می توانیم قضاوت کنیم که سادگی و عریانی متن در ترسیم پیامدهای کودتا تا چه حد توانسته است در همراه سازی و جلب مخاطب موفق عمل کرده و به اهداف خود دست پیدا کند.
طبیعی است که «نوشتن در تاریکی» از مجاری دشواری عبور کرده تا بتواند خود را به صحنه نمایش عمومی برساند. با این حال به نظر می رسد این دشواری ها نه تنها ضربات غیرقابل جبرانی به اثر وارد نکرده اند، بلکه دست کم در یک مورد به نوعی ابداع منجر شده اند که هم برای مخاطب جذاب است و هم از منظر هنری می تواند مورد توجه قرار گیرد. اشاره من به روایت صحنه های بازجویی است که به جای اجرای آنها، یا در غیاب بازیگران تنها متن دیالوگ ها بر روی پرده نمایش داده می شود و یا بازجو و متهم، در قامت دو هنرمندی که قرار است این نقش ها را بازی کنند کنار یکدیگر می نشینند و صحنه را توصیف می کنند. جذابیت این بخش از نمایش تا جایی است که اگر بخواهیم کل اثر را به دو نیمه «جمع خبرنگاران» و «اتاق بازجویی» تقسیم کنیم، نیمه دوم به مراتب بیش از همتای دیگر خود مورد توجه قرار می گیرد و کاملا هم استحقاق چنین اقبالی را دارد.
اما اگر بخش محتوایی نمایش را کنار بگذاریم، به گمان من شیوه اجرا از چند نقطه ضعف رنج می برد. نخست ایده «بازگشت زمانی» است که همین گروه پیش از این نمونه نسبتا موفقی از آن را در نمایش «خشک سالی و دروغ» به اجرا درآورده بودند؛ اما تکرار غیرهدفمند این بازگشت های کوچک زمانی آنچنان وصله ناجوری است که به نظر می رسد حتی بازیگران هم آن را چندان جدی نگرفته اند و تلاشی برای اجرای دقیق آن به کار نمی برند. در نهایت هم این بازگشت ها تنها به پرده اول نمایش منحصر می شود و در دیگر پرده ها هیچ گاه به چشم نمی آیند.
ایراد دیگر نمایش، شخصیت پردازی های سطحی آن است که امکان بازی های عمیق را از بازیگران سلب می کند. بازیگرانی که همگی چهره هایی آشنا هستند و پیش از این بارها توانایی های خود را به اثبات رسانده اند، اما در «نوشتن در تاریکی» تنها سایه هایی بی روح و متحرک به نظر می رسند. به گمان من، خود بازیگران نیز همان مقدار سطحی و کم عمق با نقش هایشان آشنا شده اند که به بیننده منتقل می شود. در این میان تنها نقش بازجو است که به واسطه معادل هایی که در فضای حقیقی دارد، هم برای بازیگر و هم برای بیننده می تواند قابل ترسیم و پیش بینی باشد که این مسئله در اجرای نمایش هم به خوبی به چشم می آید.
اما در نقطه مقابل این ضعف ها، به گمان من اجرای نمایش از نقاط قوتی هم برخوردار است که بارزترین آنها، همان شیوه اجرای متفاوت صحنه های بازجویی است. پس از آنکه در پرده اول نمایش جمع پر شور شش جوان روزنامه نگار به تصویر کشیده می شود، در پرده دوم به ناگاه فضا کاملا تاریک می شود، سکوتی سنگین فضای سالن را در بر می گیرد و تنها چیزی که همه نگاه ها را به خود معطوف می سازد دیالوگ هایی است که بر روی پرده بزرگی در انتهای صحنه به چشم می آیند. دیالوگ هایی که توصیف گر اولین جلسات بازجویی هستند و در فضای تیره و ساکت سالن تاثیرگذاری دوچندانی بر مخاطب دارند. گویی فضای سالن به واقع یادآور فضای تنگ و تیره سیاه چاله هایی است که اسرای پس از کودتا را در بر گرفته است.
نکته دیگر، صحنه پردازی ساده نمایش است، تاجایی که شاید حتی بتوان ادعا کرد «نوشتن در تاریکی» اصلا دکور ندارد! همه چیز تنها در کم و زیاد شدن صندلی های ساده ای خلاصه می شود که بر روی فضای خالی صحنه قرار می گیرند تا در یک پرده میزبان جمع شش نفره باشند و در پرده دیگر صحنه تقابل بازجو و زندانی. تنها تنوعی که در این میان به چشم می خورد به پرده ای اختصاص دارد که قرار است خبرنگاران را در کشوری خارجی نشان دهد که در این پرده هم کل دکور به یک دیواره کوتاه (احتمالا یادآور لبه یک ساختمان بلند مشرف به شهر) خلاصه می شود. این دست صحنه پردازی ساده و بی تکلف، از یک سو کمک می کند تا مخاطب تمامی حواس خود را صرف تمرکز بر روی دیالوگ های نمایش کند و از سوی دیگر فضای سرد، تیره و تنگ سلول های زندان را در ذهن بیننده زنده نگه می دارد.
در نهایت باز هم گمان می کنم که «نوشتن در تاریکی» سوگواری بی ریا و صادقانه ای است در ماتمی که داغ آن را همچنان بسیاری از ما بر سینه داریم. پس چه خوب که نمایش در این سوگواری به هیچ وجه کوتاهی نمی کند و فاجعه را تا انتها پیش می برد و هیچ جای بازگشتی باقی نمی گذارد.
پی نوشت:
نگاهی دیگر به نمایش را از اینجا بخوانید و مجموعه ای از تصاویر آن را از اینجا ببینید
۸/۰۷/۱۳۸۹
نگاهی به نمایش «تور عروس»
روایتی سطحی از شکافی عمیق
تلاش برای نمایش سیمای انسانی جلاد، تلاشی ستودتی در تبدیل فضای سیاه و سفید به طیفی گسترده تر از رنگ ها است. در این حالت می توان به حریم شخصی جلاد نفوذ کرد تا دریافت که او نیز انسانی است با دغدغه های عادی و روزمره دیگر همتایان خود. انسانی که هرچند برآیند اعمالش به جنایت کشیده شده است، اما همواره این امکان وجود دارد که بتوان با تغییراتی از داخل همان زندگی، وی را در مسیر دیگری قرار داد. به تصویر کشیدن سیمای انسانی جلاد فضای جامعه را از دوقطبی های متضاد خارج کرده و امکان برقراری گفت و گو و کاهش هزینه تفاهم و ارتباط را پدید می آورد. شاید من بتوانم بپذیرم کشور ما نیز در شرایط فعلی تا حدودی به چنین تصویرسازی هایی نیاز داشته باشد، اما نمی توانم درک کنم چرا باید هنرمندی تلاش کند تا «مجاهدین*» و «آزادی خواهان» را دقیقا روی دیگر همان «جلادان» به تصویر بکشد؟!
«تور عروس» نمایشی است در حال و هوای انقلاب مشروطه که تا حدودی تلاش می کند وضعیت زنان را در جریان درگیری های آن انقلاب به تصویر بکشد. با این حال به گمان من نمایش نه تنها از به تصویر کشیدن وضعیت زنان که حتی از ترسیم یک شخصیت قابل درک برای هر یک از نقش های تعریف شده نیز کاملا عاجز است. تمام آنچه بر روی صحنه به چشم می آید در کلیشه هایی خلاصه می شود که «تور عروس» هیچ کمکی در شفاف سازی و یا حتی باورپذیرتر شدن آنها نمی کند. یک زن سنتی که علی رغم خشونت های ظاهری شوهرش هنوز عاشق او است. هیچ گاه از خانه بیرون نمی رود چرا که شوهرش دوست ندارد. در تمام طول زندگی مشترک هر شب پای او را با شلغم له شده ماساژ می دهد. در طول اجرا مدام با او اشاره های شخصی رد و بدل می کند، هیچ گونه رد پایی از هیچ نارضایتی به جای نمی گذارد، اما در یک لحظه و بدون هیچ پیش زمینه ای او را به قتل می رساند و از صحنه خارج می شود.
زن دیگر کلیشه ای از عاشقی است که در سوگ معشوق خود 20 سال تمام سیاه پوش باقی مانده است. تحصیل نکرده و احتمالا تنها به دلیل ارتباط با معشوقی با سواد از هواداران مشروطه و آزادی خواهی است. (حال بماند که خود این معشوق هم چندان تکلیفش روشن نیست؛ بعید می دانم «دارالفنون» رفته های دوره مشروطیت آنچنان تعدادشان زیاد بوده باشد که یکیشان باغبان شاه شود) کینه شاه و استبداد را دست کم به دلیل قتل معشوق به دل دارد. اما از اینکه در خانه کسی زندگی می کند که خود یک جلاد است انگار هیچ گزندی به دل راه نمی دهد و حتی در برابر اعترافات این جلاد در توصیف صحنه های جنایت نه تنها هیچ عکس العمل خاصی نشان نمی دهد، که حتی می توان گفت به دفاع و توجیه هم بر می خیزد.
خود جلاد کلیشه کاریکاتورگونه ای است از مردی به ظاهر خشم و درشت اندام که دلی بسیار کوچک دارد و حتی شنیدن بوی خون نیز آنچنان حالش را بد می کند که اختیارش را از دست می دهد. مرد خانواده دوست خشنی که معلوم نیست بر اساس کدام منطق زمانی که حتی به همسرش اجازه خروج از منزل را نمی دهد، اختیار تام و تمام یافتن شوهر برای دخترش را به او سپرده و داماد خود را حتی تا شب پیش از عروسی هم ندیده است. از سوی دیگر این مرد که در خانه غرق در شوخی و سادگی تصویر شده است، ماجرای جنایات باغ شاه و حتی قتل هایی را که خود مرتکب شده به گونه ای تعریف می کند که گویی تنها ایراد ماجرا وجود خونی است که او به بوی آن حساسیت دارد. اصولا نه مرد و نه هیچ کدام از زنان خانه در برخورد با این همه جنایت هیچ احساس خاصی، حتی یک تعجب خشک و خالی هم ندارند. البته فقط تا زمانی که نوبت عزیزان خودشان می رسد.
در نهایت مرد دیگر، مجاهد مشروطه خواهی است که نمایش بدون هیچ پشتوانه منطقی و یا احساس نیاز از جانب داستان، یک سمت عاشق پیشگی هم برای وی تعریف می کند. مردی دمدمی مزاج، تندخو، افراطی، با شعارهایی ماکیاولیستی و برداشتی کودکانه و سطحی از آزادی که به خوبی طعمه مناسبی می شود برای ترسیم سیمایی جلاد گونه از آزادی خواهان. بدین ترتیب جلاد و آزادی خواه هیچ کدام فرقی با یکدیگر ندارند و هر دو تنها زندگی و آسایش را از مردم سلب کرده اند. (البته مردمی که دست کم در این نمایش آنها هم خیلی راحت آدم می کشند و انگار نه انگار که اتفاقی افتاده است از کنارش می گذرند)
«تور عروس» آغاز بسیار خوبی دارد. دکور نمایش برای فضای داستان بسیار مناسب است. از ایده هایی نظیر اجرای موسیقی زنده و همچنین زنان سیاه پوشی که در گوشه و کنار صحنه حاضر هستند و گه گاه در ترسیم شرایط کمک می کنند نیز بهره مناسبی گرفته شده است. تلاش قابل تقدیری نیز صورت گرفته تا زبان نمایش با ادبیات دوره مشروطه همخوانی و سازگاری داشته باشد. همه اینها سبب می شود تا مخاطب نیمی از زمان اجرا را با اشتیاق تمام به پی گیری داستان بپردازد و امیدوار به اتمام یک اثر برجسته باقی بماند. اما هرچه به پایان کار نزدیک می شویم امیدهای مخاطب یکی پس از دیگری به ناامیدی بدل می شود. انگار که کارگردان پتکی به دست گرفته و یکی یکی نقاط قوت نمایش را هدف می گیرد تا با وقوع هر اتفاق جدیدی ضربه ای کاری به کل داستان وارد کند. ده دقیقه پایانی نمایش به صورت کامل به یک کابوس کسالت بار تبدیل می شود تا به هنگام اتمام اجرا دیگر برای کسی حوصله و انرژی تشویق هم باقی نگذارد. در نهایت «تور عروس» حرفی برای گفتن نداشت و من این را ناشی از کم بضاعتی نویسنده و کارگردان می دانم در زمینه پر حساسیتی که به سراغش رفته اند.
پی نوشت:
* منظور من از مجاهد اشاره به هیچ اسم خاصی نیست، اما در متن نمایش اشاره به مجاهدین مشروطه خواه است.
نگاهی دیگر به نمایش را از اینجا بخوانید و مجموعه ای از تصاویر آن را از اینجا ببینید.
۷/۲۲/۱۳۸۹
نگاهی به نمایش «هاملت ماشین»
زنده باد مرگ*
توصیف اینکه مولر دقیقا با چه چیزی مخالف بود کمی دشوار است. مسئله به جناح بندی های سیاسی و متعارف جهانی باز می گردد. مولر به همان میزان که با فاشیسم هیتلری مخالف بود، از کمونیسم استالینی هم بیزار بود. به همان میزان که از نازیسم به تنگ آمده بود از درغلتیدن به سرمایه داری افسارگسیخته نیز هراس داشت. البته شاید بتوان نقاط مشترک مخالفت های او را شناخت و همه را درک کرد، اما بدون تردید هیچ گاه نمی توان مشخص کرد که او با چه چیزی «موافق» بود؟ او مدام از آنچه که باید از بشر دور شود انتقاد می کرد، اما هیچ جایگزین دیگری پیشنهاد نمی داد. شاید هم به واقع به چنین جایگزینی باور نداشت و یا همانگونه که خود گفته بود گمان می کرد: «انسان را نمی توان تغییر داد؛ رهایش کنید**».
«هملت ماشین» بازخوانی مولر است از هملت شکسپر. نمایشی متناسب با آشفتگی اروپای پس از جنگ جهانی و از آن بیشتر، آشفتگی ذهنی انسان قرن بیستم. «هملت»، شاهزاده آشفته حال دانمارکی که در منجلابی از خیانت، دروغ و جنایت گرفتار شده بود، نمونه تاریخی مناسبی است برای انسان سرگشته قرن بیستمی که در جهانی از جنگ های خونین و جدال های سیاسی-ایدئولوژیک اسیر شده است. با این حال مولر برای تکمیل این نمونه تاریخی، دست به دامان چند شخصیت دیگر نیز می شود. از مکبث هملت گرفته تا راسکولنیکف داستایوسکی. در نقطه مقابلش نیز «اوفلیا» نمی تواند دربرگیرنده تمامی وجوه زن آسیب دیده، اما همچنان طغیان گر قرن بیستم باشد، پس از «الکترا» نیز کمک گرفته می شود.
اما زمان و مکان اجرای «هاملت ماشین» برای ایرانیان می تواند بازتعریف متفاوتی از این نمایش در کشور ما را به دنبال داشته باشد: «تلویزیون؛ همانا کراهت؛ کراهتی روزمره؛ از یاوه گویی تدارک دیده شده؛ دلخوشی فاسد شده». شاید تا دوسال پیش از این تعداد کمی از ما می توانستیم با چنین دیالوگ هایی احساس نزدیکی کنیم و یا حس و حال کسی را درک کنیم که با تبر به جان تلویزیون ها می افتد. از سوی دیگر امروز بسیاری از ما می توانیم روزی را تصور کنیم که: «شعار «آزادی بیشتر» به فریاد براندازی رژیم تبدیل می شود. مردم به خلع سلاح ماموران پلیس روی می آورند. یورش به دو سه ساختمان، زندان، پاسگاه پلیس، و دیگری مقر پلیس مخفی، ده ها مزدور حکومت از پا آویخته می شوند. رژیم نیروی ذخیره به میدان می آورد. تانک ها». و در نهایت این دیالوگ کلیدی که: «اگر نمایشم اجرا می شد، جایگاه من هردو سوی جبهه بود...». مولر، در قامت روشنفکری که گمان می کند سخنانش در هیاهوی جدال ها گم شده و ناشنیده باقی مانده، مدام افسوس می خورد که نمایشش اجرا نشده است و شاید خودخواهانه تمام مشکل را در همین شنیده نشدن خود خلاصه می کند.
پرده آخر نمایش چهره ناراضی و گلایه مند مولر را برای مخاطب تکمیل می کند. چهره ای که علی رغم درماندگی در این اندوه و علی رغم ناامیدی از رهایی، باز هم سر در برابر بندگی فرود نمی آورد. مولر نمی داند به کدام سمت باید رفت. مولر حتی نمی داند آیا امیدی به رهایی هست؟ آیا بشر می تواند از چنین منجلابی خود را برهاند؟ آیا تلاش هایش سرانجامی خواهد یافت؟ اما تمامی این تردیدها باز هم سبب نمی شود تا او به تحسین و ترغیب روح طغیانگر بشری نپردازد: «نگونسارباد خوشبختی اطاعت، زنده باد نفرت، تحقیر، شورش، مرگ».
اجرای «هملت ماشین» با پایبندی کامل به اصل نمایش نامه در کشور ما غیرممکن است. دست کم فعلا امکان حضور زنان برهنه بر روی پرده نمایش های ایرانی وجود ندارد. با این حال اجرای «گروه تیاتر 6» از این نمایش نامه ابتکار زیبایی است که سبب می شود تا زیبایی یک اجرای متفاوت، به جذابیت های نمایش نامه افزوده شود. دکور نمایش همانند آکواریومی در وسط صحنه قرار دارد و این امکان را به تماشاگران می دهد تا به دلخواه خود یکی از چهارسوی آن را برای نشستن انتخاب کنند. همچنین دیوارهای شیشه ای به بازیگر این امکان را می دهد تا اجسامی را به سمت تماشاگران پرتاب کند و یا سطل آب را به سوی آنها خالی کند.
پی نوشت:
* تیتر مطلب از بخشی از دیالوگ نمایش و همچنین عنوان کتابی نوشته «فرناندو آرابل» اقتباس شده است.
** برگرفته از کتابچه کاتالوگ نمایش
به دوستانی که قصد تماشای این نمایش را دارند دو پیشنهاد می کنم. نخست اینکه برای تماشای نمایش بخش مرکزی صندلی های همیشگی سالن را انتخاب کنید. تقریبا هر قسمت دیگری از سالن را که انتخاب کنید در بخش هایی از نمایش بازیگران پشت به شما قرار خواهند گرفت. دوم اینکه اگر امکان آن را دارید پیش از تماشای نمایش کتابچه همراه آن را خریداری و مطالعه کنید. این کتابچه به جای کاتالوک نمایش و با قیمت هزار تومان در محل اجرا فروش می رسد. مطالعه یادداشت های مفیدی که در این کتابچه قرار داده شده است کمک بسیار خوبی به درک بهتر نمایش خواهد رساند.
نگاهی دیگر به نمایش را از اینجا بخوانید و مجموعه ای از تصاویر های آن را از اینجا ببینید.
۷/۰۹/۱۳۸۹
ده دقیقه
«ده دقیقه» نمایش تاثیرگذاری است. در فرصتی کوتاه آنچنان مخاطب را با خود همراه می سازد که دیگر نیازی نیست همه حرف ها را بزند. گویی نمایش تنها فضای گفت و گویی را فراهم می آورد که مخاطب ادامه اش خواهد داد. درست در همان زمان که بازیگر مشغول مرور خواسته های کوچک و آرزوهای روزمره خود است، تماشاگر نیز همراه می شود و در ذهن خود شروع به مرور می کند. از این حیث فضاسازی «ده دقیقه» در عین سادگی بسیار کارآمد به نظر می رسد.
در بروشور نمایش آمده است «کوشیده ام در این اثر اجرایی متفاوت از ژانر دفاع مقدس را به صحنه بیاورم تا انسان در حال جنگ را در لحظات انسانی خود به تصویر درآورم»، با این حال و به باور من منحصر کردن نمایش در مسئله جنگ به نوعی فروکاستن از ارزش های آن است. در عین حال تنها اشاره مستقیم نمایش به خود مسئله جنگ نیز در دستمایه آن خلاصه می شود: «موشکی که قرار است ده دقیقه دیگر خانه ای را منهدم کند و اعضای خانه تنها ده دقیقه برای زندگی کردن فرصت دارند».
از منظری دیگر، بخش عمده ای از واگویه های تنهایی بازیگر در لحظات دشواری که در آن به سر می برد رنگ و ظاهری مذهبی دارند. گفت و گوهای تنهایی با خدا، در لحظاتی که گمان می رود آخرین لحظات زندگی است حامل نوعی تردید است که با جمله «من دارم ایمانم رو از دست می دم؛ من به معجزه نیاز دارم(3)» به صورتی عریان رخ می نماید. با این حال مخاطب هدف این اثر را نیز نمی توان به جامعه مذهبی محدود ساخت. من نمی توانم در مورد انگیزه های کارگردان قضاوتی داشته باشم. اما گاه گمان می کنم که برخی تلاش ها برای بازسازی پایه های سست شده ایمان، بیش از پی افکندن بنایی جدید از باور، به تردید و در نهایت ناباوری خواهد انجامید. معجزه رخ می دهد. این تنها ظرف اثر است. اما پیامدهای آن شاید به جای دیگری ختم شود.
«ده دقیقه» از هر نظر پیشنهاد مناسبی است برای رفع خستگی ذهن در شتاب سرسام آور روزمرگی های زندگی شهری. فرصتی برای درنگ، فضایی برای اندیشیدن و در نهایت سبک شدن.
پانویس:
(1)و(2) گزیده هایی از دیالوگ نمایش
(3) چقدر این عبارات به دیالوگ معروفی از خسرو شکیبایی در فیلم هامون شباهت دارد، آنجا که سردرگم و درمانده پشت فرمان می نشیند و در حال رانندگی در جاده طلب معجزه می کند.
پی نوشت:
به احترام دست اندرکاران اثر که اصرار دارند آن را نمایشی در حوزه دفاع مقدس معرفی کنند و برای همزمانی انتشار آن با هفته دفاع مقدس، انتشار این نقد را در اولویت قرار دادم. به همین دلیل هنوز تصویری از نمایش منتشر نشده است تا پیوست مطلب کنم و یا نقد دیگری نگاشته نشده که ارجاع دهم. تنها شناسنامه اثر را می توانید از اینجا ببینید.
۶/۲۸/۱۳۸۹
همه فرزندان خانم آغا
برخی نمایشها هستند که یک جورهایی عطر ایرانی دارند. منظور همان نوستالژی حیاط کوچک خانه مادربزرگ و حوض کوچکش است که چه به یاد داشته باشیم و چه نداشته باشیم گویی با آن احساس همدلی میکنیم. حال و هوایش جدای از هنر مدرن است. نه اینکه هنری نباشد یا از المانهای یک اثر مدرن بیبهره باشند، که اتفاقا این از زکاوت کارگردان است که توانسته اینچنین ظاهر کارش را برای مخاطب به رنگ خاطرات دیرین درآورد. «همه فرزندان خانم آغا» از نگاه من نمونهای از چنین نمایشهایی است هرچند اساس آن بر پایه دو نمایشنامه روسی (آثار چخوف) بنا نهاده شده.
حکایت ماجرای خانوادهای است که در خانهای «نظر کرده» زندگی میکنند: حیاط امام زاده «فزه خاتون». بزرگ خانواده، «خانم آغا»، تولیت امامزاده را دارد و فرزندانش را از کودکی با یاد و عشق به مذهب بزرگ میکند، اما سرانجام کار جز ویرانهای بر جای نمیماند. نه سرنوشتی و نه باوری. شاید همه چیز در همان دیالوگ تلخ پایانی نهفته باشد که «ما جوری بزرگ شدیم که نمیتونیم به چیزی اعتقاد داشته باشیم. باید از خانم آغا ممنون باشیم».
نمایش خیلی ساده به اجرا در میآید. بازیهای چشمگیری ندارد. شخصیت پردازیهایش گاه کلیشهای میشوند و حرف جدیدی ندارند. دکور نمایش در تمام طول اجرا ثابت باقی میماند، هرچند به هیچ وجه آزار دهنده نیست، با این حال گمان میکنم حوض بزرگی که بزرگترین حجم وسط صحنه را به خود اختصاص داده است خواسته یا ناخواسته تحرک را از نمایش گرفته و بازیگران را ناچار ساخته است تا مدام دورش بگردند و تمام اجرا را در حاشیه صحنه به نمایش بگذارند. نمایش دچار فراز و فرود نمیشود و خستگی روایت خطی آن را تنها طنز پراکنده در اثر است که از ذهن مخاطب میزداید. اما در پس همه این سادگیها، سخنی نهفته است که چندان هم ساده نیست. نمایش نگاهی از درون به مقوله مذهب عرضه میکند که اگر مخاطب صبور باشد و پیش از پایان اجرا دست به پیش داوری نزند برایش تازگی خواهد داشت!
«همه فرزندان خانم آغا» به هیچ وجه کار بزرگی نیست. از آن دست نمایشهایی است که نمونه کم نظیر و اعلایش را «کوکوی کبوتران حرم» به اجرا در آورده است. با این حال این اجرا نیز حرفهای ویژه خود را دارد و نگاه خودش را به مسئله مذهب به نمایش میگذارد. در کل بینندهای نیست که با لبخند رضایت سالن نمایش را ترک نکند و پیامش از آن دست سخنانی نیست که به این سادگیها از ذهن زدوده شود.




