۲/۰۷/۱۳۹۶

نابود کنندگان همزمان شادی و اشتغال



در بازار داغ وعده‌های انتخاباتی، شعار ایجاد اشتغال شاید بیش از دیگر شعارها مورد توجه افکار عمومی قرار بگیرد. وضعیت بیکاری در کشور نیاز به توضیح و تفسیر ندارد و همه با آن آشنا هستیم. احتمالا به همین دلیل هم رقبای دولت بیش از هر وعده دیگری روی کارآفرینی انگشت گذاشته‌اند و از ارقامی سخن می‌گویند که حتی وعده تحقق‌اش هم می‌تواند برای لحظاتی کام هر ایرانی را شیرین کند؛ اما معمولا چماق واقعیت از راه می‌رسد و در ذهن رای دهنده خردمند این پرسش شکل می‌گیرد که «با کدام طرح و برنامه اقتصادی قرار است شاهد چنین تحول عظیمی باشیم»؟

متاسفانه تا کنون هیچ برنامه مشخصی از جانب نامزدهای مدعی کارآفرینی منتشر نشده که قابلیت نقد و بررسی داشته باشد. پس در اینجا من فقط می‌خواهم به یک صنعت کلان اقتصادی و فرصت ممتاز برای کارآفرینی اشاره کنم که پیشاپیش می‌توانیم اطمینان داشته باشیم هیچ جایی در برنامه اصول‌گرایان نخواهد داشت؛ چراکه آنان پیش از این نه تنها مخالفت خود را با آن اعلام کرده‌اند، بلکه تمام تلاش خود را برای ریشه‌کن ساختن‌اش به کار بسته‌اند.

بنابر آمار ارائه شده از سوی «فدراسیون جهانی صنعت فونوگرافی»، در سال ۲۰۱۵، درآمد ۲۰ کشور اول جهان از صنعت موسیقی بالغ بر ۱۵ میلیارد دلار بوده است. (برای مقایسه یادآوری می‌شود که کل بودجه عمرانی کشور ما در سال ۹۶ تقریبا همین مقدار ۱۵ میلیارد دلار است) آمریکایی‌ها در آن سال به تنهایی نزدیک به ۵ میلیارد دلار موسیقی فروخته‌اند. یعنی فقط فروش موسیقی در آمریکا با یک سوم کل بودجه عمرانی ما برابری می‌کند. فروش موسیقی انگلیسی‌ها نیز حدود ۱.۵ میلیارد دلار بوده است. شاید تصور شود مزیت اصلی این دو کشور تولید موسیقی به زبان انگلیسی است که در اکثر جهان به فروش می‌رسد. پس لازم است یادآوری کنیم که اتفاقا رتبه دوم جدول به ژاپنی‌ها تعلق دارد که بیش از ۲.۵ میلیارد دلار موسیقی فروخته‌اند و درآمد آلمان‌ها هم از انگلستان بیشتر بوده است.

این صنعت میلیاردی موسیقی ابدا در قشر کوچک هنرمندان خواننده یا نوازنده خلاصه نمی‌شود. هر صنعت بزرگی لاجرم تحرکی ایجاد خواهد کرد که دایره مشاغل آن بسیار گسترده خواهد بود. کمپانی‌های ضبط و توزیع موسیقی، تولیدکنندگان نوارها و دیسک‌های فشرده، فروشندگان، کارگران تولید کننده و البته برگزار کننده و خلاصه هزار و یک جور مشاغل جانبی که از ضروریات این گردش مالی هستند همگی فرصت دارند تا از درآمدهای این صنعت کلان بهره‌مند شوند. البته مشروط بر اینکه اساسا چنین صنعتی را به رسمیت بشناسیم!

فرهنگ و هنر و سنت ایرانی، از دیرباز با موسیقی عجین بوده و پیوند داشته است. کمتر کشوری در جهان وجود دارد که به قدمت ایران‌زمین سازها و دستگاه‌های موسیقی مختص خودش را داشته باشد. حتی خرده‌فرهنگ‌ها و اقوام ایرانی هم موسیقی و ای بسا سازهای مختص خود را دارند. در مورد علاقه ایرانیان به موسیقی نیازی به توضیح این نگارنده نیست که مخاطب خود بهتر می‌تواند قضاوت کند. اما تمام این ظرفیت‌ها زیر نگاه تنگ‌نظرانه و روی‌کرد حذفی و سرکوبگر یک جریان خاص سیاسی در حال خفه شدن است.


تلاش برای حرام جلوه دادن موسیقی، ممنوع کردن کنسرت‌های موسیقی و معادل دانستن آن با فساد اجتماعی، فقط تیشه اصول‌گرایان به ریشه صنعت اقتصادی موسیقی نیست؛ بلکه ضربات سنگینی هستند به ظرفیت‌های زیست شاد ایرانیان. تلاشی برای انکار سبکی از زندگی ایرانی که قدمتی هزاران ساله دارد و در تار و پود روح مردمان این سرزمین ریشه دوانیده است.

۲/۰۱/۱۳۹۶

این پرونده هنوز ناتمام است


اختلاف نظر بر سر صلاحیت محمود احمدی‌نژاد چه پیش و چه پس از اعلام نظر شورای نگهبان بحث‌برانگیز بود و هست. بخش عمده اصول‌گرایان که در این مورد کاملا سکوت کردند. شاید به این امید که افکار عمومی هرگونه پیوند گذشته آنان با احمدی‌نژاد و البته اشتیاق امروزشان به حذف او را فراموش کنند. چند چهره از این اردوگاه نیز طاقت نیاوردند و خواستار رد صلاحیت او شدند. در نقطه مقابل، اغلب اصلاح‌طلبان تلاش کردند تا در تداوم شعار فضای باز سیاسی، حتی از تایید صلاحیت احمدی‌نژاد هم حمایت کنند. با این حال، به باور من، حتی این ژست آزادی‌خواهی نیز ناپخته، خام و بی‌معنا بود.

حتی اگر نمایش مضحک صدها ثبت‌نام کننده نامربوط صدای گلایه خاص و عام را به هوا بلند نکرده بود، صرف همان دوران سیاه ریاست احمدی‌نژاد می‌توانست برای هر ناظر خردمندی یادآوری کند که دموکراسی مستقیم تا چه حد در برابر خطر پوپولیسم آسیب‌پذیر است. تقلیل دادن مفهوم فراگیر و چند لایه دموکراسی به «انتخاب مستقیم»، بزرگترین ضربه به فرآیند دشوار نهادینه شدن دموکراسی است.

مروری ساده به مدل‌های پیشرفته دموکراسی‌های جهان نشان می‌دهد که در هر کشور، تدابیری تکمیلی برای تعمیق ساز و کار ابتدایی «آرای مستقیم» اندیشیده شده؛ از نظام‌های پارلمانی که انتخاب نخست‌وزیر را به دموکراسی غیرمستقیم مجلس واگذار کرده‌اند، تا نظام‌های حزبی که شرکت در انتخابات ریاست‌جمهوری را منوط به عبور از هفت‌خوان پیچیده احزاب کرده‌اند. در کشور ما اما، تنها فیلتر موجود، نهادی غیرانتخابی و غالبا غیرپاسخگوی شورای نگهبان است.

در این مدت، غالب نظرات موافق یا مخالف تایید صلاحیت احمدی‌نژاد، از سطح یک مصداق شخصی فراتر نرفتند. با این روال، اگر بنابر صداقت و وحدت روحیه بود، تمامی موافقان یا مخالفان باید در مورد تک‌تک دیگر نامزدهای شاخص نیز اظهار نظر می‌کردند و مثلا می‌پرسیدند مصطفی کواکبیان چرا تایید نشد؟ یا چطور غرضی که دور قبل تایید شده بود این‌بار رد صلاحیت شد؟

به باور من، بحث رد شدن یا تایید کردن هر نامزدی، تا وقتی به این صورت «سلیقه‌ای» انجام شود هیچ گونه اعتباری ندارد. مادام که شورای نگهبان خود را موظف نداند که دلایل رد صلاحیت نامزدها را اعلام کند، معترضان به تصمیم شورا به همان میزان محق هستند که مدافعان آن. از این روی، اگر اصلاح‌طلبان نیز می‌خواهند هم قوانین و نهادهای کشور را به رسمیت بشناسند و هم در چهارچوب اصل کلی «دفاع از حق مشارکت سیاسی» اعلام موضع کنند، بهتر است اظهار نظر در مورد مصادیقی که اصلا دلیلش اعلام نشده را متوقف کرده و دقیقا بر روی اصل ساز و کار رد صلاحیت‌ها تمرکز کنند.

رد صلاحیت احمدی‌نژاد شاید شخص او را برای مدتی از قدرت دور نگه دارد، اما در مسیر پیش‌گیری و تداوم سنت نامیمون «احمدی‌نژادیسم» هیچ کمکی نمی‌کند. پس چه اصلاح‌طلبان، چه اصول‌گرایان و چه حتی مسوولان شورای نگهبان، اگر به واقع می‌خواهند به مصلحت خود و کشور عمل کنند، بهتر است بر روی لزوم انتشار دلایل رد صلاحیت احمدی‌نژاد تمرکز کنند. اگر حضور او به کشور آسیبی وارد کرده (که به شخصه گمان می‌کنم کرده) باید توضیحات این مساله به صورت شفاف در اختیار افکار عمومی قرار گیرد.

هشت سال پیش، میرحسین موسوی در گفت‌وگویی با سایت کلمه تصریح کرده بود: «گسترش آگاهی‌ها، استراتژی اصلی جنبش است. باید متواضع باشیم. هدف آن نیست که تغییرات ناشی از این استراتژی حتما بدست سبزها اتفاق بیفتد. سبز بودن یعنی خود در میان نبودن و خودخواه نبودن».

حال که سرانجام، شورای نگهبان قبول زحمت کرده که کار ناتمام سبزها و اصلاح‌طلبان را «نه گفتن» به احمدی‌نژاد تکمیل کند، به شخصه از تصمیم‌شان استقبال می‌کنم و این را گامی در مسیر عقلانیت نظام می‌دانم. با این حال، همچنان با معیار قرار دادن «گسترش آگاهی‌ها» گمان می‌کنم این پرونده ناتمام باقی مانده است و اتفاقا مختومه شدن آن تنها به دست اعضای شورای نگهبان ممکن است. در طول این سال‌ها منتقدان تمام تلاش خود را در آگاهی‌بخشی نسبت به خطر «احمدی‌نژادیسم» به کار بسته‌اند. حالا این مقامات حکومتی هستند که باید گام نهایی را بردارند و به مردم توضیح بدهند که چه مصلحتی آنان را به کوتاه کردن دست احمدی‌نژاد از قدرت متقاعد ساخته است. اگر بتوانیم از این اولویت «اجرای بدون تنازل و البته شفاف قانون اساسی» عبور کنیم، آن وقت دیر یا زود فرصت به برداشتن گام بعدی خواهد رسید تا نهاد دروازه‌بان انتخاباتی را به نهادی انتخابی با قواعدی کاملا شفاف و مورد توافق بدل کنیم. 

۱/۳۱/۱۳۹۶

پادکست: بحث نکن، ترانه بخوان


چهارسال پیش یادداشتی نوشتم با عنوان: «جنبش نه به ناامیدی، نه به کودتا». یادداشت را با گوشه چشمی به فیلم «NO» و به عنوان پیشنهادی برای شیوه تبلیغاتی در سال ۹۲ نوشته بودم. چهار سال گذشته است و گمان می‌کنم آن انتخابات تجربه خوبی در اختیار ما گذاشت. این فایل، یادداشت به روز شده‌ای با نگاه به همان فیلم است که توصیه می‌کند کمپین انتخاباتی روحانی شکل و شمایل شادتری به خود بگیرد. یادداشت را به صورت یک #پادکست اجرا کردم که اینجا می‌توانید بشنوید یا مثل همیشه از «کانال تلگرامی مجمع دیوانگان» دریافت کنید.


۱/۲۰/۱۳۹۶

ضرورت اولویت شهرت در نمایندگی شوراها



شما که این متن را می‌خوانید حتما «عباس جدیدی» را می‌شناسید. به احتمال زیاد طی یکی دو سال گذشته مجموعه‌ای از تصاویر واقعی یا فوتوشاپ شده او را دیده‌اید و شاهد و پی‌گیر بسیاری از انتقادات وارد بر او بوده‌اید. گمان هم می‌کنم روی هم رفته قضاوت مثبتی در مورد نمایندگی‌اش نداشته باشید و دیگر به او رای نخواهید داد. اما سوال من این است: چند نفر از شما «ابوالفضل قناعتی» را می‌شناسید؟ یا مثلا «محمد سالاری» را؟ آیا چیزی از سوابق این افراد هم می‌دانید؟ این‌ها نیز اعضای همان شورای شهری هستند که عباس جدیدی در آن حضور دارد. آیا فکر می‌کنید در وضعیتی هستید که بتوانید در مورد کارنامه این افراد هم قضاوت کنید؟

پیش از این در مورد «آدرس غلط شورا با پوشش تخصص‌گرایی» نوشته بودم. (اینجا: goo.gl/C29NB4) ذهنیت نادرستی که تفاوت ملزومات «نمایندگی مردم» را با متخصصانی که در بخش اجرایی نهادهایی مثل شهرداری فعالیت می‌کنند نادیده می‌گیرد. اینجا می‌خواهم بر روی یکی از ضرورت‌های بسیار مهم برای نمایندگی مردم تاکید کنم: شهرت!

وقتی در فضای سیاسی، از اهمیت تحزب حرف می‌زنیم، دقیقا داریم بر روی یک فاکتور «قابل پی‌گیری» تاکید می‌کنیم. فرض بر این است که احزاب تداومی دارند که سبب می‌شود منافع طولانی مدت خود را فدای دستاوردهای مقطعی و کوتاه مدت کنند. بدین ترتیب، امکان سنجش کارنامه حزب وجود دارد و اگر انتقادی وارد بود، رای دهندگان فرصت دارند در با روی‌گردانی از حزب آن را تنبیه کرده و وادار به اصلاح رویه کنند.

در نمونه مشخص شوراهای شهر و روستا، ما با دو تفاوت عمده نسبت به یک انتخابات تماما سیاسی (مثل ریاست‌جمهوری) مواجه هستیم. نخست اینکه در کشور ما فرهنگ نهادینه شده احزاب وجود ندارد. در بهترین حالت، با دو اردوگاه فراگیر اما نسبتا گنگ مواجه هستیم که زیر نام اصول‌گرا یا اصلاح‌طلب به رقابت می‌پردازند. وقتی فهرست‌ها به جای حزبی، جبهه‌ای می‌شوند، مسوولیت برخی چهره‌های راه یافته به فهرست را هیچ حزب مشخصی به گردن نمی‌گیرد. چالش دوم آن‌که اساسا وقتی پای نهادهای شهری و مدنی مانند شورا در میان باشد، بخش‌های فراگیرتری از شهروندان قصد مشارکت در اداره امور را دارند. شهروندانی که در یک معنای ساده شده خود را «سیاسی» نمی‌دانند، اما قصد دارند در روند اداره محیط شهری مشارکت داشته باشند.

ترکیب این دو وضعیت، ما را بر آن می‌دارد که برای انتخاب نمایندگان راه یافته به نهادهای مدنی و شهری، به دنبال معیار جدیدی بگردیم که همچنان کارکرد معیار «تحزب» در فعالیت سیاسی را پوشش دهد. یعنی اولا کارنامه و فعالیت نامزدها هرچه بیشتر قابل پی‌گیری باشد، در ثانی، حتی‌المقدور نامزد مورد اشاره وضعیتی داشته باشد که نتواند شرایط طولانی مدت خود را قربانی وسوسه‌های یک دوره نمایندگی کند. ترکیب این دو وضعیت از نظر من در فاکتور «شهرت» تجسم پیدا می‌کنند.

چهره‌های محبوبی مثل سوپراستارها (سلبریتی‌ها) حساس‌ترین سرمایه‌های اجتماعی را دارند. آن‌ها از یک سو به شدت وابسته به حمایت و اقبال عمومی هستند و از سوی دیگر، با افزایش این اقبال گاه از هر امتیاز دیگری بی‌نیاز می‌شوند. شهرت آن‌ها باعث می‌شود حتی در جزیی‌ترین تصمیمات و اعمال‌شان زیر ذره‌بین رسانه‌ها و جامعه مخاطبان قرار داشته باشند. در عین حال، نیازشان به محبوبیت سبب می‌شود ای بسا بیشتر از هر حزب یا سیاست‌مداری نسبت به انتقادات عمومی پاسخ‌گو باشند و واکنش نشان دهند.

مشخصا باز هم می‌توانیم این ملاک‌ها را در برخوردی کاملا عینی با نامزدهای شورای فعلی بسنجیم. در مقابل امثال عباس جدیدی یا حسین رضازاده که جزیی‌ترین اقدامات‌شان در مقابل افکار عمومی جراحی شده و نقد می‌شود، گروهی با برچسب «متخصص» در شورا فعال هستند که همواره در سایه سکوت پنهان هستند. شما نه می‌دانید امثال مجتبی شاکری، عبدالمقیم ناصحی، غلام‌رضا انصاری، پرویز سروری و ... که هستند؛ نه می‌دانید چه کردند. اصلا خبر ندارید که آیا پی‌گیر مفاسد شهرداری بودند یا خیر؟ آیا در پرونده املاک نجومی دستی داشتند یا خیر؟ افکار عمومی حتی نمی‌تواند به آن‌ها فشاری وارد کند چون نه می‌داند کجا هستند و نه حتی چه شکلی هستند. همه این‌ها یعنی ما هیچ توان و نفوذی برای تاثیرگذاری بر چنین چهره‌هایی نداریم. از نظر من فردی که نتوانم روی او نظارت یا تاثیری داشته باشم ابدا گزینه خوبی برای «نمایندگی من» نیست. حتی احزاب هم باید افرادی را در اولویت فهرست خود قرار دهند که چه سیاسی باشند چه نباشند، به اندازه کافی از «شهرت» بهره ببرند.

۱/۱۹/۱۳۹۶

وحوش انسان‌نما


تفاوت ما با حیوانات چیست؟ قدمت این پرسش شاید به قدمت تاریخ اندیشه بشری باشد. یا شاید، به قدمت جاه‌طلبی بشر، از نخستین زمانی که تلاش کرد میان خودش و حیوانات تمایزی قائل شود. ادیان ابراهیمی پاسخ ساده‌ای می‌دهند: ما، حامل گوهره‌ای الاهی هستیم که پروردگار با نفسی در کالبد ما دمید: « لقد خلقنا الإنسان في أحسن تقويم». اسطوره‌ای ایرانی، از دوگانه گوهرهای اهورایی و اهریمنی سخن می‌گویند که از «زروان» زاده شدند و در کنار هم انسان را تشکیل دادند. تناسخ باوران، انسان را حیوانی پالوده شده و تعالی‌یافته می‌دانند. حتی فلاسفه و مکاتب غیرمذهبی نیز در پاسخ به این سوال کوشیده‌اند. مثلا افلاطون انسان را حیوانی سیاسی می‌خواند. منظورش یک زیست مدنی بود و بدین ترتیب دست‌یابی به بلوغ مدنیت را لازمه شأن انسانیت می‌دانست. اگزیستانسیالیست‌ها «تقدم وجود بر ماهیت» را ویژگی منحصر به فرد انسان در برابر باقی موجودات می‌دانستند. یعنی تنها انسان است که می‌تواند به هرآنچه که خود اراده می‌کند بدل شود.

در تمامی این تعاریف، دو وجه بارز و متمایز به چشم می‌خورد. نخست پذیرش یک جنبه حیوانی است. تشابهی غیرقابل انکار میان انسان‌ها و حیوانات. وجهی که مدام می‌خواهد انسان را از مقام الاهی‌اش دور کند و به سویه اهریمنی‌اش تنزل دهد. شاید همان کاهلی و سستی که ما را از بلوغ «مدنیت» باز می‌دارد. وجه دوم، گرایش ذاتی انسان به دور شدن از وجه نخست است. میل به تعالی، به الوهیت یافتن به پالوده شدن از توحشی که در ذات طبیعت خاکی است.

بارزترین وجه حیوانی انسان را باید در توحش و خشونتی جست که در جنگ‌ها بیش از هرجای دیگر بروز می‌یابد. هم‌نوعان خود را می‌دریم و عینیتی غیرقابل انکار می‌شویم برای توصیف بدبینانه «هابز» که می‌گفت: «انسان گرگ انسان است». رویای صلح ابدی، درست به مانند افسوس انسان در ترک همیشگی جنبه حیوانی‌اش هنوز محقق نشده و بعید است بتوان دورنمای خوش‌بینانه‌ای برای آن تصور کرد. با این حال، پذیرش این حقیقت تلخ، بشر را از تلاش برای تعدیل این توحش باز نداشته است. قوانین و قواعد جنگی، صریح‌ترین این تلاش‌ها هستند.

می‌گویند کوروش بزرگ به سربازان‌اش توصیه می‌کرد به محض اینکه دشمن شمشیر انداخت از کشتن او صرف نظر کنند. مصونیت اسیران احتمالا از قدیمی‌ترین قواعد مسلم جنگی است. همینکه بشر عنوانی همچون «جنایت جنگی» را ابداع کرد نشان می‌دهد انسان ناکام‌مانده از رویای صلح، هنوز هم امیدوار است که حتی در توحش خود نیز متمایز از افسارگسیختگی جهان وحوش عمل کند. با پیشرفت علم و اختراع سلاح‌های جدید، قواعد جدید نیز یکی پس از دیگری از راه رسیدند. به کارگیری «سلاح‌های کشتار جمعی» درست به مانند قتل‌عام غیرنظامیان «جنایت جنگی» دانسته شد. حالا دیگر توافقی وجود دارد که حتی محکوم به اعدام را اگر بیمار بود، ابتدا درمان کنند و بعد اعدام. حتی سال‌ها تحقیق شد که کدام روش اعدام، آزار کمتری به محکوم می‌رساند. ما برای چگونه مردن هم قواعدی تعیین کردیم که حتی اگر نتوانستیم جلوی دیگری کشی را بگیریم، باز هم بتوانیم مدعی شویم که هنوز به یک چیزهایی پایبندیم.

هزاران سال بعد از آنکه بشر به این فکر افتاد که حتی در اوج توحش جنگ هم حتما باید رد پایی از انسانیت به جای بگذارد، ناگهان جماعت جدیدی از راه می‌رسند که می‌گویند «استفاده از سلاح شیمیایی چه مشکلی دارد؟ وقتی قرار است بکشیم دیگر چگونه کشتن معنایی ندارد». پاسخ به چنین پرسش‌هایی به صورت مجرد بسیار دشوار است. آیا واقعا کشتن با کشتن فرقی دارد؟ بمب خوشه‌ای با گلوله ژ۳ تفاوت دارد؟ می‌شود به این پرسش‌ها فکر کرد؛ اما وقتی داریم فکر می‌کنیم، هیچ گاه نباید به آن سوال تاریخی و هزاران سال تلاش انسان برای کشف پاسخ‌اش بی‌تفاوت باشیم: «پس فرق ما با حیوانات چیست»؟

وسوسه‌ای به من می‌گوید که منکران این تفاوت‌ها را باید از دایره شمول «انسانیت» خارج دانست و در جهان حیوانات طبقه‌بندی کرد. مگر کل دعوا بر سر پیدا کردن یک وجه تمایز نبود؟ با از بین رفتن آن چه باقی می‌ماند؟ اما خاطره دیگری نیز در ذهن دارم. یک مونولوگ ماندگار از صحنه پایانی فیلم «قطار افسارگسیخته» که می‌گفت: «هیچ حیوان درنده‌خوئی نیست که بویی از شفقت نبرده باشد، اما من بوئی از شفقت نبرده‌ام، پس حیوان نیستم».


به باورم آنکه گمان می‌کند کشتار با سلاح شیمیایی کراهتی ندارد، یا آنکه گمان می‌کند حالا که جنگ شده و طرفین هیچ کدام بر حق نیستند پس ما هم می‌توانیم هر قید و بندی را کنار بگذاریم و صرفا به منافع خود فکر کنیم، نه انسان هستند و نه حیوان! به باورم این‌ها پدیده سومی هستند؛ شاید «وحوشی انسان‌نما» که بی‌شک در «اسفل سافلین» به سر می‌برند.

۱/۱۶/۱۳۹۶

آدرس غلط شورا با پوشش «تخصص‌گرایی»


این روزها از ضرورت «تخصص‌گرایی» در انتخابات شورا زیاد می‌شنویم. ظاهر قضیه، هشدارهایی است برای توقف روند انتخاب‌های پوپولیستی نمایندگانی که صلاحیت ندارند؛ اما آیا سمت پیکان اصلاح به سوی درستی نشانه رفته؟ آیا ملاکی که برای انتخاب تبلیغ می‌شود به واقع معیار درستی است؟ من گمان می‌کنم ما شاهد یک کژفهمی بزرگ در مفهوم نمایندگی هستیم.

برای مثال می‌توانم به متنی از جانب یکی از اساتید دانشگاه اشاره کنم که به وفور در شبکه‌های اجتماعی دست‌به‌دست می‌شود. استان گرانقدر با این استدلال که حتی تعمیر مستراح هم متخصص می‌خواهد، از شهروندان دعوت کرده‌اند که به ورزشکاران، بازیگران، خواننده‌ها و حتی سیاست‌مداران رای ندهند! بدین ترتیب، استاد برای ما کشف کرده‌اند که نماینده شورای شهر نباید ورزشکار باشد. یعنی پیشایش زمینه ورزش را از حوزه عمل شهرداری و شورای شهر حذف شده است. (اگر بخواهیم به انبوه جوانان و نوجوانانی که در کوچه‌ها و زمین‌های خاکی بازی می‌کنند سر و سامان بدهیم، چه کسی بهتر از مهدی مهدوی‌کیا با آن سابقه فعالیت در ورزش‌های پایه؟)

همچنین جناب استاد تاکید دارند که بازیگران و خوانندگان نباید نماینده شورا شوند. پس امورات فرهنگی و هنری، از قبیل رسیدگی به سالن‌های موسیقی، کنسرت، سینما، تیاتر، فضاهای فرهنگی و غیره ابدا در حوزه فعالیت شهری قرار ندارد و اصلا معلوم هم نیست کمیسیون فرهنگی شورای شهر برای چه تشکیل شده؟

در مورد ضرورت اخراج سیاست‌مداران از شورا من چیزی به ذهن‌ام نمی‌رسد چون هنوز نمی‌توانم درک کنم چطور ما یک دانشگاهی داریم که یکی از اساتید آن گمان می‌کند امورات زیست شهری و اجتماعی خارج از حوزه سیاست طبقه‌بندی می‌شود. این موارد را فقط به عنوان چند نمونه فهرست کردم. نمی‌خواهم خودم در دام تعیین و مرزبندی زمینه‌های مورد نیاز براش شورا و شهرداری بیفتم. اتفاقا تمام سخن من همین است: هیچ یک از ما نمی‌توانیم به تنهایی و یا حتی با مشورت حزبی و گروهی، تمامی زمینه‌های تخصصی و مورد نیاز شهروندان را تشخیص دهیم. بنابر آن قول معروف و همیشگی که «همه‌چیز را همه‌گان دانند»، تنها گروهی که می‌توانند جنبه‌های مختلف و متکثر نیازهای اجتماعی را تکمیل کنند همه مردم هستند. یعنی تمامی رای‌دهندگان با تمامی تکثری که در نگاه، مطالبات و حتی معیارهایشان وجود دارد.

به عنوان یک مثال تاریخی، نخستین مجلس شورای ملی در دوران مشروطه را یادآور می‌شوم. مجلسی که برآمده از دل جامعه بود و از هر نظر برازنده نام «خانه ملت». در آن مجلس از شاهزادگان و درباریان و روحانیون و اشراف و تجار گرفته، تا نمایندگانی از ۷۰ صنف در کنار هم جمع شدند تا تمامی «ملت ایران» را نمایندگی کنند. پدران ما به خوبی می‌دانستند که مشکلات صنف نانوا یا خیاط و یا حتی خرک‌چی را فقط نمایندگانی از همان اصناف بودند که می‌توانستند به خوبی درک کرده و توضیح دهند. نیازی به تاکید هم نیست که همه این اصناف شهروندان کشور بودند و به یک اندازه حق داشتند که مشکلات خود را به عنوان اولویت جامعه طرح کنند.

بدین ترتیب، من گمان می‌کنم، هرآنکس که بین اداره شهر با تعمیر یک ابرمستراح تفاوتی قایل است، بهتر است دست از تعیین ملاک برای مردم بردارد و اینقدر به خود اجازه توهین به شعور و سلایق مردم را ندهد. شورای شهر «سازمان مهندسی و عمران شهرداری» نیست تا به این سادگی مدرک تخصصی‌اش را تعیین کنیم. نمایندگان شورا باید تمامی مطالبات شهروندان را نمایندگی کنند و نخستین و ضروری‌ترین شرطی که به مفهوم «نمایندگی مردم» معنا می‌دهد دقیقا همین است که اجازه بدهیم مردم خودشان ملاک‌های آن را تشخیص بدهند.


روی هم رفته، من بحث تمرکز بر تخصص‌گرایی را یک آدرس انحرافی بزرگ برای دور شدن از مساله اصلی شورا می‌دانم. جایی که بحث بر سر فساد است و نمایندگان و احزاب، با هر مدرک و تخصص داشته و نداشته باید اول به مردم پاسخ بدهند که در جریان مفاسد شهرداری چه کردند؟ در پرونده املاک نجومی چه نقشی داشتند؟ چرا به طرح تحقیق و تفحص از شهرداری رای ندادند؟ آن نماینده‌ای که سلامت، شرافت و صداقت کافی برای گزارش مفاسد و انحرافات احتمالی را داشته باشد، از نظر من حسنی دارد که هیچ تخصص و دانشی با آن برابری نمی‌کند.

۱/۰۳/۱۳۹۶

یادداشت وارده: برای سیاوش بیدکانی، برای کمانگیرِ زمانه



رضا بلوکی: نوروز نود و پنج، بعد از دیدن تصویری که هیچ به تبریک سالِ نو نمی‌ماند:
نیم‌شبِ کِشداری که حالاست، به پیش کشیدن ساعت هم صبح نشد، با این ضمیمه که من هیچ‌وقت آن قَدَرها سانتی‌مانتال نبودم که چشم ببندم به قدِّ بلند سایه‌ای که زمان انداخته روی دیوارهای معقول زندگی. به این فکر می‌کنم که لحظه‌لحظه کودکیم، چقدر، چقدر و چقدر مدیون شجریان است. که هنوز هم لابلای گل‌ها، اجراهای خصوصی‌اش یا تِرَک‌های از دست رفته، خیلی راحت غافلگیرم می‌کند.
قرار نیست با چند سطر به استقبال هیچ اتفاقی بروم که هنوز هم هیچ ردی از وحشت توی چین‌های عمیقِ چهره با صلابتش ندارد. باز با این پرانتز که کسی از ریخت معقول این وضعیت، توقع غافلگیری ندارد و هیچ گوشی تیز نشده به شنیدن او که صدای ادیب و پریسا و قمر و بهشت را یک‌جا بدهد باز، اما خنده پر از حسرتِ آخرش، همه قدرتی که به تکیه‌ی همه این سال‌ها جمع کرد توی صداش تا تمام‌ش کند برود، پلک همه ما را لرزاند و سکسکه خفه‌ای انداخت به جانِ سیب گلوی من.
دستِ خودم نبود. به سقوطی فکر کردم که بعد از او می‌کنیم. به اینکه فولاد زنگ نمی‌زند، قلعه نمی‌ریزد، که دماوند آب نمی‌شود، اما برای ما می‌زند، می‌ریزد، آب هم انگار می‌شود. لعنت به زمان، به بعد پنجم، به همه مدارهای بی‌رحم فاصله.
سال‌هایِ آخر قبل از هشتاد و هشت، برای ما که مجنون دهه‌های چهل و پنجاه یا حتی شصت هستیم و خیلی هم حاضر نیستیم سلیقه و توقع خودمان را قربانیِ قرنِ جدید کنیم، برای شجریان روزگارِ محشری نبود. رعشه نمی‌انداخت به پشت ما و چیزی در موسیقی در حال فراموش شدن بود که شد. تابستانِ آن سال اما برای ما نسل چندمی‌های بعد از پنجاه و هفت، چیزی بیشتر از بزنگاه یا نقطه عطف، چیزی شبیه رسیدن به وعده‌ای بود که از هنر می‌دادند.
هیچ نمی‌ترسم سهمِ بزرگی از ارادتم به شجریان را، مدیون آن تابستان و آن سال بدانم و هواداری‌ام از او مهر ابتذال بخورد. آن لحظه‌های جادوییش با لطفی و مشکاتیان که کودکی و جوانیِ من و شما را ساخته‌اند و با بعدش هم‌پیمانِ کار بسته‌اند باشد برای خلوت‌مان. اتفاقا مایلم اصالت بدهم به شمایلی که از شجریانِ آن تابستان برای ما ماندنی شد. برای اجتماعی که در رسیدن به خوش‌وقتی و خوشکامی، زنجیرند به حلقه گمشده‌ای به نام «دلیری»، اصالت دادن به تابستان هشتاد و هشت در عمر هنریِ شجریان و تصویری که از هنرمند ایده‌آل باقی می‌ماند ضروری است.
هنر ایده‌آل، اتفاقا نه در مقامی که از جنس وضعیت، مردم یا زمانه باشد که در آن هیبت که از خلال نت‌ها، آلبوم‌ها و صفحات بیرون بزند و برای آدمی دری به سوی کمال باز کند. شجریانِ آن سال و ماه، به تعبیر ایوان کلیما در روح پراگ، در مواجهه با وضعی سیاه و سیستمی توتالیتر «اقتداری اخلاقی» داشت. اقتداری اخلاقی که در سال‌های بعد، در کارِ دیگر اهالیِ این وادی تداومی نداشت. این همان است که شجریان را در عدم همراهی با عصر میان‌مایگی استثنا می‌کند و تعریف جدیدی از هنر و هنرمندِ ایده‌آل برای من رقم می‌زند. تصویر او در مصاحبه با صادق صبا، که می‌فهمد ولی نمی‌ترسد، همان اقتدارِ اخلاقی است که در پیکسل‌های بی‌پایان و گیج کننده تصویر زمانه ما، حل شده و از یاد رفته است. دیدنِ این تبریک سال نو، زنگ زدنِ این فولاد، ریختن این قلعه و آب شدنِ این چنین دماوندی است که در همه این سطرها گفتم و نگفتم.
نوروز نود و شش، سالی که بی پیام تبریک او، شبیه به هر سال تحویل نمی شود: شبحِ شجریان، شهر را برداشته. آخرین فصل مشترک یک ملت، از جنس قهرمان‌های قرن رفته. اسطوره زنده‌ای که مردم در سیر مواجهه با زوالش، هنوز در فاز انکار مانده‌اند. صداش پیچیده توی خیابان‌های شهر و قوّتِ هیچ بلندگویی، با هر رانت نامقدسی به پرده‌های میانی صداش هم نزدیک نمی‌شود. هیچ بارانی هم نقش او را از این دیوارها و این سینه‌ها نمی برد.
روی دیوارهای شهر، جا‌به‌جا پر از گرافیتیِ چهره شجریان است. چندتا پرتره معروف دارد که بهترین‌اش را آرش عاشوری‌نیا گرفته. از روی همه آن‌ها. جوان مانده هنوز برای ما، به لطف کلماتی که تا آخرین تصاویر و آخرین حرف‌ها، مغرور، از زیر جناغ نفس می‌گرفت و ادا می‌شد. به لطف آن موی همیشه پرکلاغی. کسی تلوزیون نمی‌بیند و رادیو نمی‌شنود. گوشه‌های دنجِ مملکت، از حافظ و سعدی تا کافه‌ها و چایخانه‌ها، زیرِ صدای شجریان است. خیابان‌ها، خانه‌ها، سفره‌های نوروز و دعای تحویل، آغشته به نام پیرمرد شده. گوش‌ها تیز شده تا از او چیزی بگویند. امید و آرزو و ان‌شاءالله از هر خبری برای دل ملت موثق‌تر است. در غیبت‌اش، این شبحی است که شهر مُحاطِ اوست. بعد از یک ان شاءالله، کارمندی گفته اگر مواضع‌اش را پس گرفت، صداش را پخش می‌کنیم. این حرف، تعریف تکمیلی از واژه ترس است. بیلبوردها، بلندگوها، دیوارهای سفارشی، صدا یا سیما، همه و همه محاط شبحِ کسی است که در بسترِ بیماری ست.
حالا حرفم را پس می‌گیرم. نه، فولاد زنگ نمی‌زند. قلعه نمی‌ریزد، دماوند آب نمی‌شود. که در تمام پهنه البرز،
وین سراسر قله مغموم و خاموشی که می بینید،
وندرون دره‌های برف آلودی که می‌دانید،
رهگذرهایی که شب در راه می‌مانند
نام آرش را پیاپی در دل کهسار می‌خوانند،
و نیاز خویش می‌خواهند.
با دهان سنگ‌های کوه، آرش می‌دهد پاسخ
می‌کندشان از فراز و از نشیب جاده‌ها آگاه:
می‌دهد امید، می‌نماید راه.

۱۲/۲۹/۱۳۹۵

به بهانه ۲۹ اسفند، بخشی از یک رمان



بیش از نیم قرن است که ایرانیان با یاد و نام مردی به پیشوار نوروز می‌روند که هیچ حبس و حصری نتوانست غباری بر بزرگی یاد و خاطره‌اش بیندازد. به بهانه ۲۹ اسفندماه که یادآور نام و خاطره رهبر جنبس ملی‌شدن صنعت نفت است، بخشی از رمان «بازی‌های مردانه» را اینجا تقدیم می‌کنیم که به ماجرای کودتا علیه دولت ملی می‌پردازد. طبیعتا یک پست تلگرامی ظرفیت کافی ندارد و برای ادامه متن باید به خود کتاب مراجعه کنید:

«صبح پس از آن کودتا که داغ نفرینش برای همیشه بر زندگیِ‌ همه زده شد، آفتاب از لای شاخ و برگ درختان باغ عبور می‌کرد و از پشت شیشه‌های پنجره بر صورتش می‌تابید. این خاطره خیلی خوب در ذهنش باقی مانده بود. ده سال بیشتر نداشت، اما بر خلاف برادر بزرگ‌ترش خطر را خیلی خوب احساس کرده بود. اگر کودتای دوم هم شکست می‌خورد و اگر نقشه‌های دیوانه‌وار «خارجی» نقش بر آب می‌شد، آن‌وقت مصدقی‌ها خیلی زود باغ مخفی‌گاه را پیدا می‌کردند و معلوم نبود چه بلایی سر آن‌ها بیاورند. این‌ها همه را از خلال مشاجرات روزهای قبل آقاجان شنیده بود با آن‌هم آدم‌های ناشناس که مخفیانه به باغ می‌آمدند و شبانه در سیاهی‌ها گم می‌شدند؛ و البته از خلال تمامی جنجال‌هایی که طی یک سال گذشته در خانه داشتند و آقاجان را به مرز جنون کشانده بودند.

باغ فشم، فقط ییلاق خانوادگی نبود؛ مخفی‌گاه آقاجان شده بود از چهار ماه پیش که «افشارطوس»، آن رییس کله‌شق و یک‌دنده‌ شهربانی تهران، داشت ماجرای املاک آقاجان را پی‌گیری می‌کرد. افتاده بود لای پرونده‌های خاک‌خورده و پرونده آقاجان را تا قبل از اشغال متفقین بیرون کشیده بود.

آن زمان آقاجان یک مباشر ساده بود برای املاک شاهنشاهی حوزه‌ی «سوادکوه». جوان بود و سوار بر اسب کهرش ده به ده می‌رفت. از «گدوک» سرازیر می‌شد تا «چای‌باغ».‌ از «اتو» و «لاجیم» راه می‌افتاد و «کردآباد» و «زیراب» و «کلنیج‌ کلا» را دور می‌زد تا « آلاشت» و «انن» و «چرات».‌ محله به محله سرک می‌کشید تا زمین‌های مرغوب را نشان کند. به آبادی که می‌رسید از اسب پیاده نمی‌شد. همان بالا می‌نشست و با تعلیمی فرنگی‌اش روی چکمه‌ها آرام ضرب می‌گرفت تا اهالی جمع شوند. بعد دفتر و دستک‌اش را بیرون می‌کشید و جوری سرش را توی کاغذها فرو می‌کرد که انگار دارد حساب پرونده پرونده‌ی آخرت اهالی را می‌رسد. مردها پیشش صف می‌کشیدند، زن‌ها آن عقب‌تر به دیوار تکیه می‌زدند و بچه‌ها دور اسب‌اش می‌چرخیدند. پیرترها تنباکو چپق چاق می‌کردند. میان‌سال‌ها با ترس و لرز منتظر دستور می‌ماندند و جوان‌ترها حسودی می‌کردند به اسب و سوارش. ‌زن‌ها نگران خالی ماندن انبار در فصل سرما بودند و دخترک‌ها گونه‌هایشان سرخ می‌شد از شرم رازهای مگویی که با دیدن آقاجان در هزارتوی قلب‌شان پنهان می‌کردند. این‌ها را خانم‌جان برایش تعریف کرده بود که آن زمان خودش یکی از همان دخترک‌ها بود.

آقاجان دست روی هر زمینی می‌گذاشت، انگار خود اعلی‌حضرت اراده کرده بود. اوایل یک چند نفری مقاومت کرده بودند، اما وقتی برای پی‌گیری عریضه‌هاشان رفتند و هیچ‌وقت برنگشتند، دیگر حتی در خفا هم کسی گلایه نکرد. همه باور کرده بودند که باد و پرندگان هم نجواهای پنهان را به گوش مباشران اعلی‌حضرت می‌رسانند.

فقط یک بار که خانم‌جان هم همراهش بود، از حاشیه یکی از روستاهایی می‌گذشتند که بیشتر زمین‌های مرغوب‌اش را آقاجان بالا کشیده بود. در راه به پیرزنی رسیده بودند که کنار جاده ایستاده و با چشمانی خاکستری و بی‌روح به گاری آن‌ها خیره شده بود. همان‌طور که گاری آرام‌آرام از کنارش رد می‌شد پیرزن گفته بود «این زمین‌ها نفرین‌ شده‌اند. زمینی را  که به رنج کاشته شود، نمی‌شود به‌زوربه زور تصاحب کرد. دودمان ظالم می‌سوزد». از آن روز، ترسی به جان خانم‌جان افتاد که تا پایان عمر هیچ‌گاه رهای‌اش نکرد. همیشه انتظار اتفاقی شوم را می‌کشید؛ بلایی که دودمانش را بسوزاند. نذر و نیاز می‌کرد، قربانی می‌داد، خون می‌ریخت و به پیشانی پسرهایش می‌مالید، اما هیچ‌وقت آرامش پیدا نکرد.
...

سال‌ها بعد ورق برگشت و رعایا «ملت» شدند. دولت به فکر سر و سامان دادن به املاک پهلوی‌ها افتاد و از آن به بعد آقاجان هیچ‌وقت سر راحت به بالین نگذاشت. اول فقط قرار بود زمین‌های سلطنتی را به صاحبانشان برگردانند، اما کم‌کم معلوم شد که پای خیلی‌های دیگر وسط است؛ خیلی‌هایی که شاید هر کدام برای خودشان در گوشه‌ای از این ملک «سایه سایه‌ی همایونی» بودند و حالا به صرافت افتاده بودند تا به هر شکل ممکن چوب لای چرخ تحقیقات پلیس بگذارند. مشکل آقاجان اما بیشتر از بقیه بود...» (بازی‌های مردانه، آرمان امیری، نشر چشمه)

۱۲/۲۱/۱۳۹۵

تجمع طلاب خراسان و جدال بین سبک‌های زندگی


ما به صورت سنتی شکاف‌های اجتماعی و سیاسی جامعه خود را بر مبنای طبقات، یا همان سیاست‌های راست و چپ اقتصادی و سیاسی تقسیم‌بندی می‌کنیم. این شیوه از تقسیم بندی را می‌توان میراث اندیشه مارکسیستی دانست که در کشور ما بسیار ریشه دوانیده، اما به واقع نمی‌تواند تمامی شکاف‌ها، تقابل‌ها و در نتیجه فرآیند‌های سیاسی را توضیح دهد. یک شکاف دیگر هم وجود دارد که هرچند در ادبیات مارکسیستی بدان توجه زیادی نشده، ولی در کشور ما معمولا مورد توجه قرار می‌گیرد: بحث اقوام و اقلیت‌های قومی یا مذهبی. شکاف سومی هم وجود دارد که اتفاقا سال‌ها است نشانه‌های خود را بروز داده اما هنوز به ادبیات سیاست رسمی ما راه پیدا نکرده است: «شکاف در سبک زندگی».

از نگاه مارکسیستی، اختلاف در سبک زندگی صرفا محصول جدال طبقاتی است. «ماکس وبر» اما چندان با این تحلیل موافق نبود. وبر اعتقاد داشت که مارکس بیش از اندازه بر نقش اقتصاد تاکید کرده. هرچند وبر هم نقش پررنگ اقتصاد را در نظر می‌گرفت، اما تفاوت‌های فرهنگی را نیز به صورت مستقل نقش‌آفرین قلمداد می‌کرد. وبر، علاوه بر مفهوم «طبقه»، مفهوم «شأن» را نیز به کار گرفت تا بهتر بتواند تقسیم‌بندی‌های اجتماعی را توضیح بدهد. برای مثال، روحانیت، یا روشنفکران از نظر اقتصادی لزوما یک طبقه مستقل نیستند، اما با استفاده از مفهوم «شأن» می‌توانیم آن‌ها را بهتر توضیح دهیم.

شأن اجتماعی لزوما با طبقه اقتصادی مطابق نیست. ممکن است فردی از نظر اقتصادی بسیار ضعیف باشد اما به مدد تلاش، مطالعه و تحقیق در رده روشنفکران به حساب آید. (اتفاقا در جوامع رانتیر مثل کشور ما این پدیده شیوع فراوان دارد) همچنین ممکن است یک روشنفکر اتفاقا سرمایه‌دار باشد. پس دو نفر از دو طبقه اقتصادی کاملا متفاوت، در شأن روشنفکری با یکدیگر مشابه هستند.

از سوی دیگر، دو نفر که جزو یک طبقه اقتصادی هستند، لزوما شأن فرهنگی یکسانی ندارند. مثل یک بازاری ثروتمند اما مذهبی، در برابر یک تاجر ثروتمند اما غیرمذهبی. هر دو از نظر طبقه یکسان هستند اما رفتارهایی کاملا متفاوت از یکدیگر بروز می‌دهند. پس اگر در هنگام تحلیل سیاسی صرفا به طبقه اقتصادی تکیه کنیم، از درک تمایز و حتی اختلاف این دو عاجز خواهیم ماند.

اتفاقی که این روزها در خراسان در حال وقوع است به نظرم یکی از بارزترین مظاهر بروز جدال بر سر «سبک زندگی» است. سبک زندگی به شدت تحت تاثیر شأن افراد قرار دارد. در کشور ما نزدیک به چهار دهه است که حکومت برآمده از انقلاب، یک سبک زندگی خاص را به رسمیت می‌شناسد و تلاش دارد که آن را به تمامی شهروندان تحمیل کند. از اجبار در پوشش حجاب گرفته، تا ممنوعیت اکثر سبک‌های موسیقی و البته رقص (که در فرهنگ و سنت ایرانیان ریشه و قدمت فراوان دارد) همگی مصادیقی از تحمیل یک نوع سبک زندگی هستند. در ماجرای اخیر نیز طلاب خراسان در اعتراض به استاندار که از شادی مردم (و کنسرت‌های موسیقی) حمایت کرده دست به تحصن زده و خواستار برکناری او شده‌اند.

به صورت هم‌زمان و در آستانه انتخابات ریاست‌جمهوری، حملات به دولت گسترش یافته است. منتقدان دولت، بنابر تحلیل سنتی خود گمان می‌کنند که پاشنه آشیل دولت روحانی نیز به مانند هر دولت دیگری اقتصاد است. با همین تحلیل، تمام تمرکز خود برای تخریب دولت را متوجه مساله رکود اقتصادی کرده‌اند.  البته آنان تا حدودی هم حق دارند چرا که اقتصاد همواره در انتخاب شهروندان نقش بسیار تعیین کننده‌ای ایفا می‌کند، اما این سطح از بی‌توجهی به عامل سبک‌زندگی خودش می‌تواند به یک غافل‌گیری بزرگ برای منتقدان دولت بدل شود.


به گمان من، شکاف میان سبک زندگی رسمی و دلخواست بخش بزرگی از جامعه تا حدی عمیق شده که نه تنها دولت روحانی، بلکه هر جریان سیاسی دیگری نیز می‌تواند صرفا با تکیه بر همین شکاف حمایت گسترده‌ای را جلب کند. بدین ترتیب، حرکت‌هایی مثل تحصن اخیر طلاب نوعی بازی کردن با آتش است. کافی است در برابر تحلیل مارکسیستی منتقدان، روحانی کمی وبری فکر کند و از همین حرکات یک شعار انتخاباتی ساخته و جدال سال ۹۶ را به جدال سبک‌های زندگی بدل کند.

۱۲/۲۰/۱۳۹۵

اصلاح‌طلبان و خطر سقوط پشتوانه مردمی



با طرح بحث آشتی‌ و گفت‌وگوی ملی، دغدغه‌ای مطرح شد که آیا با این سیاست، اصلاح‌طلبان پایگاه اجتماعی خود را از دست نمی‌دهند؟ نزدیک شدن به موعد انتخابات هم اهمیت این دغدغه را دو چندان ساخته است. من گمان می‌کنم اگر هرچه سریع‌تر شاهد تغییر در رفتار و روی‌کرد اصلاح‌طلبان نباشیم، اتفاقا خطر سقوط پایگاه اجتماعی بسیار جدی است.

پس از وقایع سال ۸۸ و برخوردهای حکومت، بخش قابل توجهی از شهروندان و حتی جامعه نخبگان، هرگونه دوری از ساختار رسمی قدرت را به معنای نزدیک شدن به مردم تلقی می‌کردند. شعار «یا با اونا یا با ما» هرچند در ظاهر یک مخاطب خاص داشت، اما از شکاف عمیق معترضان با هسته قدرت خبر می‌داد. انتخابات سال ۹۲ صرفا شبیه یک آتش‌بس موقت بود که کشور از وضعیت بحرانی خارج شود؛ اما شکاف قبلی جبران نشد.

اینجا با یک جریان سوم مواجه هستیم. جریان سیاسی اصلاح‌طلبان که بخش عمده‌ای از بدنه اجتماعی‌اش به معترضان پی‌وست، هرچند کاملا با آن منطبق نبود. تلاش اصلاح‌طلبان برای بازگشت به ساختار رسمی قدرت به همان اندازه بدیهی است که نگاه تردیدآمیز بدنه اجتماعی طبیعی است. بدنه اجتماعی می‌خواهد بداند: هدف از گفت‌وگوی ملی چیست؟ این تلاش برای بازگشت به قدرت به چه معنا است؟ چه سودی برای جامعه دارد؟ آیا تمام مساله صرفا فرصت‌طلبی یک گروه خاص برای بهره‌مندی از مزایای قدرت نیست؟

بدین ترتیب، من برای اصلاح‌طلبان یک پروژه دو وجهی قائل هستم. وجه نخست این پروژه، اعتمادسازی در دل حاکمیت و تلاش برای سهم‌خواهی هرچه بیشتر از قدرت است. وجه دوم اما استحکام پیوندهای این جریان با پشتوانه‌های اجتماعی است. جایی که آن دغدغه دوباره معتبر و تعیین‌کننده می‌شود.

همه می‌دانیم که در جریان انتخابات ریاست‌جمهوری نه اصلاح‌طلبان قدرت مانوری دارند و نه بدنه اجتماعی آن‌ها جرات ریسک کردن. بی‌تردید باید از دولت روحانی حمایت کنیم. ادعاهایی همچون «حمایت مشروط» هم صرفا بازی کلامی است و موضوعیتی ندارد، اما به صورت هم‌زمان انتخابات شورا هم برگزار می‌شود. نهادی که قبلا ثابت کرده می‌تواند روسای جمهور آینده را تعیین کند.

من به عنوان یک شهروند و عضوی ساده از بدنه اجتماعی اصلاحات می‌خواهم بدانم برآیند عملکرد اصلاح‌طلبان شورا یا اصلاح‌طلبان مجلس چه بوده؟ مساله هم اصلا افراد نیستند. می‌خواهم بدانم تفاوت منش و رویه این جریان سیاسی با جناح رقیب‌اش بالاخره کجا نمود پیدا می‌کند؟ آیا اصلاح‌طلبان بالاخره خود را ملزم به پاسخ‌گویی در مورد کارنامه نمایندگان‌شان می‌دانند؟

بدون تعارف و صریح عرض می‌کنم که حضور چهره‌هایی مثل دکتر عارف، دست‌کم برای بخش عمده‌ای از فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی به دست‌مایه جوک بدل شده‌اند. گویا اینان به گونه‌ای از سیاست اعتقاد دارند که در آن رای‌دهندگان صاحبان اصلی کشور نیستند. جامعه، مصداق گوش نامحرم دارد. مصلحت آن است که امثال دکتر عارف به کرسی قدرت تکیه بزنند اما برای پرهیز از جنجال یا مدام سکوت کنند یا هرآنگونه که خود صلاح می‌دانند (و ما نمی‌دانیم چیست) در پشت پرده گپ و گفت‌هایی انجام دهند. این شیوه ریش‌سفیدی بزرگان در تاریخ ما عمر هزاران ساله دارد، اما وقتی از اصلاح‌طلبی سخن می‌گوییم طبیعتا جامعه را به شکل متفاوتی از دوگانه «ملوک و رعایا» می‌بینیم. مردم قرار نیست فقط حاکمان را به صدر بکشند و سپس نامحرم قلمداد شوند.

اگر بدنه آرای اصلاح‌طلبان بخواهد به حضور منسجم خود در پای صندوق‌های رای افتخار کند ناچار است به معدود چهره‌هایی همچون علی مطهری یا محمود صادقی استناد کند که اتفاقا نفر اول اصلا برچسب اصلاح‌طلب ندارد. از شورای شهر که همین سطح توقع هم نمی‌توان داشت. بالاخره هیچ کس نفهمید عملکرد ۱۴ نماینده اصلاح‌طلب در پرونده املاک نجومی چه بود؟ یا در ماجرای پلاسکو ، چطور چنین فاجعه بزرگی رقم خورد اما شهردار که هیچ، حتی یک مدیر میانی هم توبیخ یا برکنار نشد؟


به باور من، طرح آشتی یا گفت‌وگوی ملی زمانی می‌تواند وجاهت داشته باشد که وجهی متمایز از زد و بند چند چهره قدرت‌طلب به خود بگیرد. تحقق این پروژه زمانی می‌تواند برای شهروندان اهمیت داشته باشد که در پس آن به بازگشت شفاف‌سازی و شایسته‌سالاری به ساختار حقوقی و حقیقی قدرت را ببینند. اصلاح‌طلبان باید بدانند که تا ابد نمی‌توانند از کیسه وجاهت شخصی سیدمحمد خاتمی هزینه کنند. اگر جریان اصلاحات نتواند ضعف آشکار خود در رویه ایجاد روال منطقی، عقلانی و شفاف مدیریتی را بازسازی کرده و به نمایش بگذارد، دیگر اصلا اهمیتی ندارد که درخواست دوستی‌اش پذیرفته شود یا نشود. تجربه سال ۸۴ نشان داد که همواره جریان‌های آلترناتیوی وجود دارند که به سرعت از کنار ما عبور کنند و ما را غرق در خیال‌های خود باقی بگذارند.